Recensie

Een schitterende roman over een marge van de Italiaanse geschiedenis

Francesca MelandriBeeld Hollandse Hoogte

Met ‘De lange weg naar Rome’ voltooit Francesca Melandri haar prachtige trilogie over Italië’s verdringingsmechanismen.

Met ‘De lange weg naar Rome’ voltooit Francesca Melandri haar trilogie over blinde vlekken en taboes uit Italië’s moderne geschiedenis: meeslepende en urgente romans waarin het verdeelde collectieve geheugen van Italië, verdringing en geschiedvervalsing, steeds worden aangeklaagd via de lotgevallen van een familie; hun onderlinge betrekkingen, hun geheimen en leugens.

Zo belichtte Melandri (1964) in haar debuut ‘Eva slaapt’ het verzet van het kleine Zuid-Tirol tegen de onderdrukking van de Italiaanse Staat met het verhaal van Eva, dochter van een onmogelijke liefde. ‘Hoger dan de zee’ vertelde indringend de gevolgen van Italië’s bloedige ‘loden jaren’ vanuit het perspectief van de familieleden van veroordeelde terroristen.

Koloniale verovering

‘De lange weg naar Rome’ gaat nu in op een ander pijnlijk hoofdstuk uit de Italiaanse geschiedenis, de koloniale verovering van Ethiopië, halverwege de jaren dertig van de vorige eeuw. Hoewel de fascistische kolonisatie gepaard ging met gruwelijkheden waaronder het grootschalig gebruik van illegaal mosterdgas, werden deze oorlogsmisdaden bedolven onder oorlogspropaganda en rassenmythen. Na afloop van de oorlog werd Italië’s aanwezigheid in Afrika gezien als een naar bijproduct van het fascisme, ‘een omleiding van de ware loop van de vaderlandse geschiedenis’ die zijn uitdrukking juist vond in het Risorgimento en het glorierijke Verzet. Italië’s vroegere koloniale avonturen, in Eritrea vanaf 1890 en in Libië vanaf 1911, werden op dezelfde manier verdrongen.

Melandri laat die collectieve amnesie in haar roman vertegenwoordigen door Attilio Profeti, de hoogbejaarde en demente pater familias. Ook hij heeft zijn zwarte verleden kundig herschreven. Hij was overtuigd fascist, maar na de oorlog ging hij als nobele partizaan door het leven. Zijn aandeel als kolonist in Ethiopië hield hij bovendien goed verborgen, hierin gesteund door het Italië van de wederopbouw. Nadat zelfs de beruchte oorlogsmisdadiger maarschalk Rodolfo Graziani een lichte straf kreeg en zich niet hoefde te verantwoorden voor zijn misdaden in Afrika, voelde Attilio Profeti ‘een ijzige opluchting: zijn jeugd was geschrapt uit de geschiedenisboeken’.

Toch kan Attillio niet voorkomen dat zijn familie wordt geconfronteerd met zijn Ethiopische verleden. Op 28 augustus 2010, aan de vooravond van het spraakmakende staatsbezoek van de Libische kolonel Gaddafi in Rome, vindt Attilio’s dochter Ilaria op haar overloop een jonge vluchteling, Shimeta Ietmgeta Attilaprofeti. Hij stelt zich voor als Ilaria’s neef, de zoon van Attilio’s overleden Ethiopische zoon.

Tekst loopt door onder afbeelding

Beeld x

Bigamie

Het is voor Ilaria niet de eerste nare ontdekking over haar vaders privéleven. Dertig jaar eerder, ze was 17, had ze als enige in het gezin door dat vader er een minnares op nahield. In de biecht aan zijn tienerdochter had Attilio de rollen verrassend omgedraaid en, zoals gewoonlijk, de eigen verantwoordelijkheid behendig ontweken: “Jullie zijn niet met z’n drieën maar… met z’n vieren.” Geen buitenechtelijke verhouding, maar bigamie. En: “Zou jij het misschien aan mama kunnen vertellen?”

Na haar afstuderen had Ilaria ondervonden hoe ook haar vader ‘oneerlijkheid, privilege en begunstiging’ volledig omarmde als ‘de vanzelfsprekende motoren’ van de Italiaanse samenleving. Ongegeneerd wilde hij zijn invloed aanwenden om haar een baan te bezorgen. En nog later begreep Ilaria dat Attilio de appartementen voor zijn kinderen had gekocht met steekpenningen. Kortom, patriarch Attilio is de perfecte representant van Italië als ‘spinnenweb van belangen en privileges’, een land waar ‘niets onmogelijk of langzaam’ is voor wie voldoende macht heeft.

Maar aan de andere kant: is de Ethiopische Shimeta wel te vertrouwen? Als Ilaria’s broer een DNA-onderzoek suggereert, reageert Ilaria sceptisch: “Om te kijken of hij het goede bloed heeft? Zijn loepzuivere kwart Italiaans ras?” ‘Ras’ en ‘bloed’ zijn belangrijke terugkerende thema’s in deze roman: van het fascistische rassenmanifest over de suprematie van de Latijnen tot en met de ‘wet van het bloed’ (Jus sanguinis) waarin de Italiaanse nationaliteit is geworteld. Shimeta begrijpt ‘bloed’ maar denkt dat jus ‘juist’ of ‘goed’ betekent en zo wordt deze wet ‘van het goede bloed’ zijn strohalm.

Melandri raakt hier aan een actualiteit die veel nieuwe Italianen treft. Links en progressief Italië streed de afgelopen jaren tevergeefs voor invoering van de ‘wet van de geboortegrond’ (Jus soli), zodat ook de 800.000 immigrantenkinderen die in Italië zijn geboren en getogen de Italiaanse nationaliteit konden krijgen. Voor hen gloort steeds minder hoop, zeker nu de Lega straks met een eigen minister garant kan staan voor geoliede uitzetting van honderdduizenden vluchtelingen en rigoureuze indamming van nieuwe instroom.

Het fascistische denken

Actueel zijn ook het neofascisme en de nostalgie naar Mussolini, het hardnekkige ‘fascistische denken’ dat Melandri schetst. Een enkel voorbeeld: voornoemde maarschalk Graziani, bijgenaamd ‘de slager van Addis Abeba …, de uitroeier van Cyrenaica, de beul van Salò’, werd in 2010 door zijn dorp Affile geëerd met een grafmonument waarin tot woede van anti-fascistische bewegingen tienduizenden euro’s gemeenschapsgeld verdwenen.

Shimeta’s helse exodus van Ethiopië naar Italië confronteert de lezer met een schokkende fysieke en psychologische werkelijkheid. Zo voelt emigreren: “Stel je voor: je hebt een prachtige droom terwijl je gehurkt op een boomtak zit. Maar je moet om de minuut wakker worden. Omdat je niet mag vallen en ook omdat je je droom levend wilt houden.” Eenmaal aangekomen in een Beloofd Land volgen de nachtmerries, de opvangkampen en azc’s, die nieuwe ‘grenzen van Europa’.

Het is niet zomaar dat Melandri bedrog en leugens juist binnen de familie plaatst. Over de ontstaansgeschiedenis van ‘De lange weg naar Rome’ maakte Sabrina Varani de indrukwekkende documentaire ‘Verborgen bladzijden’. De film laat zien hoe achter de Profeti’s ook een autobiografische werkelijkheid schuilgaat: Melandri’s eigen vader Franco was tot vlak voor het einde van de Tweede Wereldoorlog een overtuigd fascist, een verleden dat hij voor zijn omgeving altijd veel rooskleuriger had voorgesteld. De ‘verborgen bladzijden’ zijn dus niet alleen die van het vaderland maar ook die van de schrijfster en haar eigen vader.

Met deze overtuigende vermenging van feit en fictie bewijst Melandri’s roman hoe krachtig het medium van literaire fictie kan zijn om duiding te geven aan een stuurloze wereld zonder waarheden. Haar roman over een marge van de Italiaanse geschiedenis is niet alleen een terechte kandidaat voor de prestigieuze Premio Strega dit jaar, maar verdient ook een centrale plaats in de geschiedenisboeken.

Francesca Melandri
De lange weg naar Rome
Vert. Etta Maris Cossee; 448 blz. € 24,99

Recensenten van Trouw bespreken pas verschenen fictie, non-fictie, jeugdliteratuur en thrillers. Lees hier meer boekrecensies. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden