Review

Een Russische superman, onzeker en droevig

Wat de grote Russische schrijvers uit de negentiende eeuw met moeite lukte, kreeg hun latere collega Boris Akoenin zomaar voor elkaar: belangstelling voor zijn boeken. Akoenin voltooide onlangs het tiende deel in de reeks detective-romans over de door hem geschapen literaire James Bond: Erast Petrovitsj Fandorin. De boeken zijn zo populair, dat de geestelijk vader ervan in restaurants handtekeningen uitdeelt. Easy reading voor intellectuelen, maar achter de jongensboekachtige speurneus schuilt Russische somberheid.

Russen staan bekend om hun adoratie voor schrijvers. Maar Akoenin wilde niet de zoveelste worden die volgens stervelingen in rechtstreeks contact met God staat. Als hoofdredacteur van een literair tijdschrift introduceerde Grigori Tsjchartisjvili, de man achter het pseudoniem Akoenin, onder anderen Kundera, Mulisch en Nooteboom in Rusland. Maar voor die missie van high literature heeft hij geen tijd meer. Hij miste goede én populaire boeken en besloot ze zelf te gaan schrijven. Voor zijn plezier en pretentieloos, maar zonder van zijn literaire bron verwijderd te raken.

Er verschijnen televisieseries en theaterproducties van zijn boeken en Paul Verhoeven overweegt Fandorin te verfilmen. ,,Massaliteratuur is een nieuw fenomeen in Rusland'', verklaart Akoenin zijn eigen succes. ,,We hadden geen markt. Nu hebben we die wel en schrijf ik voor dat brede publiek. Niet op de typisch Amerikaanse manier, zo simpel en standaard. Ik gebruik mijn creativiteit, verbeelding en fantasie, maar hou me aan de beperkingen van easy reading.''

De Fandorinreeks, die speelt in de negentiende eeuw, is niet alléén een detective waarin de held de slechterik vangt. Dat is het óók. Maar daarnaast barst de serie, waarvan de eerste twee delen net in het Nederlands zijn verschenen, van de literaire en historische verwijzingen. Zo herkennen literair ingewijden in de openingsscène van deel één die van 'De meester en Margarita' van Michail Boelgakov.

Rest de West-Europese lezers die de Russische literatuur niet op hun duimpje kennen en de minder belezen Russen slechts het onthullen van de intrige? ,,Dat hoop ik niet, al is voor de meesten inderdaad dat plot voldoende'', zegt Akoenin. ,,En dat was mijn bedoeling. Die literaire en historische zijpaden zijn van geen enkel belang. Dat is decoratie, spel. Literair onderlegden vallen die spelletjes op. Voor hen heeft het boek een extra laag. Maar ik speel ze voor mijn eigen plezier'', lacht Akoenin. ,,Nadat lezers horen dat mijn roman elementen van een klassieker heeft, kopen ze die klassiekers. Ik voed niet op. Ik deel wat ik leuk vind met anderen. Ook politiemannen, schoonmakers en obers lezen mijn werk. Laatst vroeg een ober me een boek te signeren. Dat betekent dat die intellectuele spelletjes écht onbelangrijk zijn.''

Fandorin is geen klassieke, onoverwinnelijke held. Hij heeft zijn zwakheden en ontwikkelt zich al blunderend van een broekie tot een prima rechercheur. Hij heeft geen statisch karakter, zoals James Bond of Sherlock Holmes, maar krijgt nieuwe visies en interesses. ,,In de recente Russische literatuur ontstaan allerlei supermannen, stuk voor stuk gemodelleerd naar Bond. Zo is Fandorin niet. Hij wordt een Russische superman, onzeker en droevig. Dat element van droefheid is essentieel in de Russische cultuur.''

Bewust maakte Akoenin de tegenhangers van Fandorin krachtige figuren. ,,Door hun sterkte wint Fandorin niet altijd. En als hij wint, weet je niet zeker dat wat hij wilde het juiste was. Zijn opponenten hebben hun eigen waarheid en misschien hebben ze gelijk. Hoe de vage grens tussen goed en kwaad te onderscheiden is een van de belangrijkste dilemma's waarmee we worstelen. Het fenomeen van het kwaad interesseert me hogelijk.''

Akoenins vijfde boek met Fandorin in de hoofdrol gaat over politiek terrorisme in de 19de eeuw, waar volgens de schrijver het hedendaagse politieke terrorisme in vele opzichten van afstamt. ,,De ideeën van Nechajev bestaan nog steeds. Zijn terreurgroep vermoordde in 1881 tsaar Alexander de Tweede. De manier waarop zij hun idealen wilden bereiken lijkt sterk op wat we nu zien gebeuren.''

Hoe bedoelt u?

,,Het is waarschijnlijk geen populaire visie, maar ik denk dat zelfmoordterroristen over het algemeen mensen zijn van een hoge morele orde. Ze zijn bereid hun leven te geven voor een idee. Dat maakt ze tot een bijzonder soort mensen.''

U bedoelt dat hun opofferingsgezindheid lovenswaardig is?

,,Tot op zekere hoogte. Jonge, idealistische mannen denken hun leven te geven voor de revolutie die iedereen gelukkig maakt. Maar de tragiek van terrorisme is dat ze in hun naïviteit door anderen worden misbruikt voor duivelse doeleinden. Maar geweld tegen onschuldigen is nooit te rechtvaardigen. Zelfs niet als je ervan doordrongen bent dat die tsaar in zijn koets de duivel in persoon is. Want gooi je een bom in die wagen, dan dood je ook voorbijgangers. Geen enkel idee, hoe mooi ook, kan een mens maken tot middel om iets te bereiken.''

Zo zijn de schijnbaar eenvoudige personages in Akoenins detectives uitwerkingen van een gedachte, zoals de delen elk een apart detectivegenre vertegenwoordigen. In deel 2 offert een directrice van een weeshuis de kinderen voor haar ideaal. Niet voor niets creëert Akoenin allerlei bad guys en koos de japanoloog voor het pseudoniem B. Akoenin (een verwijzing naar de Russische anarchist Bakoenin), dat in het Japans zoiets als 'slechterik' betekent.

Door de halfverborgen thema's zijn de boeken van Akoenin geen vrijblijvende whodunits. Hij wil, zonder te preken, een boodschap overbrengen. ,,In Rusland kun je jezelf niet van politiek distantiëren. Als jij niet in politiek geinteresseerd bent, raakt het in jou geinteresseerd. Het laat mij niet koud hoe Rusland er morgen uitziet. Als schrijver kan ik iets bereiken, de realiteit een beetje herscheppen. Ik doel niet op concrete zaken als stemadvies, maar op het systeem van morele normen en waarden. Daarom is de hoofdeigenschap van Fandorin niet zijn slimheid. Nee, het cruciale punt is zijn waardigheid. De vraag daarnaar is groot in Rusland. Respect voor anderen ontbreekt in politiek en zaken.''

In de eerste delen schiet Fandorin ogenschijnlijk achteloos tegenstrevers neer. Toont Fandorin respect voor zijn tegenstanders? ,,Hij doodt hooguit uit zelfverdediging. En hij is altijd geschokt. O, die professor. Fandorin is 20 jaar, die malloot elektrocuteert hem bijna en Fandorin schiet hem neer. Dat was een natuurlijke reactie, geen moord. Hij heeft geen license to kill. En daarnaast: ik schrijf niet over Mahatma Gandhi!''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden