Review

Een rechte lijn van de hunebedden naar Loppersum

De dorpskerk van het Groningse Loppersum is oost-west gebouwd. In het westen wijst de toren naar de hemel. De torenklok volgt de tijd en daarmee de kosmische orde. In en om de kerk liggen de doden. Met hun stille aanwezigheid verbinden ze de levenden met het verleden. De kerk staat tussen hemel en aarde. Met in de kerk de mens. Tussen God en voorgeslacht.

Hunebedden liggen ook van oost naar west. Daardoor verwijzen ook zij naar de kosmische orde. Ook in de hunebedden werden de doden begraven. Zo zorgden ook de hunebedden voor verbinding tussen hemel en aarde. Met de mens in het midden. Deel van de kosmische orde, verbonden met de voorouders.

De vergelijking tussen ’Loppersum’ en de hunebedden is van de Kamper kerkhistoricus Gert van Klinken die op zoek ging naar vroege sporen van religie in Nederland. Voor wie vakantie doorbrengt in eigen land en van die geschiedenis iets wil weten, is het een mooie gids. De eerste menselijke sporen in ons land stammen uit het slot van de laatste ijstijd, zo’n 12.500 jaar geleden, toen jagers van de zogenaamde Magdaléniencultuur het huidige Brabant en Limburg betraden.

Het grootste deel van ons land was toen nog onbewoonbare delta en dat zou nog eeuwen zo blijven. Nederzettingen waren alleen mogelijk in de hoger gelegen halve maan om de delta heen. In Limburg, Brabant, Drenthe en Groningen. In de delta zelf waren menselijke vestigingen alleen mogelijk op verhoogde plaatsen aan de rivier. Maar pas de Romeinen zagen daar wat in en dan zitten we al aan het begin van onze jaartelling. De Romeinen zorgden bovendien voor aanvoer van een nieuwe bevolking, Bataven, waarschijnlijk afkomstig uit het Duitse Hessen. Die aanvoer was nodig omdat ze door een eerder uitgevoerde strafexpeditie het land goeddeels ontvolkt hadden.

De Romeinen waren hier niet lang. Vanaf het midden van de derde eeuw ging het bergafwaarts met hun macht. Toen keizer Constantijn in 313 het christendom als geoorloofde godsdienst erkende, had dat hier maar weinig invloed. Niet zo verwonderlijk, want van een kerkelijke organisatie met een bisschop was nog geen sprake. Behalve dan in het uiterst zuidelijke Maastricht, waar het christendom zich als enige plek in ons land handhaafde.

Met uitzondering van Drenthe raakte Nederland in de eeuwen na de Romeinen nagenoeg ontvolkt. Germaanse stammen op doortrek waren er genoeg, maar tot vaste vestigingsplaatsen kwam het niet. Het christendom kwam pas weer terug toen de Franken hier de touwtjes in handen kregen. In hun voetspoor trokken Engelse missionarissen naar ’de Friezen’. Van Klinken eindigt als missionaris Bonifatius in 754 bij Dokkum de martelaarsdood zoekt. Kort daarna breekt het christendom met hulp van de Franken definitief door.

In de kerk van Loppersum kwamen aarde en kosmos bij elkaar. De kerk vormt een raakvlak met het voorgeslacht en uiteindelijk ook met de werkelijkheid van God. De architectuur, de plaats van de graven, alles is daarop gericht. Al die aspecten, stelt Van Klinken, hebben diepe wortels in de voorchristelijke Nederlandse religiegeschiedenis. Er loopt een rechte lijn van de hunebedden naar Loppersum. Een juiste observatie. Tegelijk laat Van Klinken zien dat er twee Nederlanden zijn. Het ene Nederland is het land van boerengemeenschappen, hunebedden en dorpen als Loppersum. Het ligt op zand of lössheuvels rond de delta. De delta is het andere Nederland. Het bestaan was er onzeker. Storm of watervloed konden plotselinge onbewoonbaarheid brengen. Geleidelijk veroverden de mensen er hun plek op zee en water. Altijd samen. Alleen was je kansloos. Ze leefden van handel en transport en waren gericht op zee.

Logisch dat daar een totaal andere religie bij hoort. Een praktische religie, die mensen bepaalt bij hun verantwoordelijkheid. Voor zichzelf en hun omgeving. Een religie die hoort bij de stad en bij gemeenschappen die land winnen uit water.

Het CDA heeft bij de laatste verkiezingen vooral in Brabant en Limburg aan Wilders verloren. Er is een tweedeling in ons land, hoor ik. Nieuws is dat niet. Die tweedeling was er in de prehistorie. De delta zag stammen komen en gaan. Op het omringende zand voelde de mens zich vast ingebed tussen hemel en aarde. De ene religiositeit is de andere niet. Toen niet en nu niet.

Morgen in Trouw een interview met Gert van Klinken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden