InterviewThomas Höft

Een queer-passie op muziek van Bach: is dat heiligschennis?

Zangers en musici van Ārt House 17 tijdens een try-out van een deel van de queer passie in Graz.  Beeld Ārt House 17
Zangers en musici van Ārt House 17 tijdens een try-out van een deel van de queer passie in Graz.Beeld Ārt House 17

De Utrechter Passion gaat over het universele leed van vervolgde homo’s. Daarvoor gebruiken de makers de muziek van Bachs Johannes-Passion. Controversieel? ‘Er waren wel zangers en musici die niet mee wilden doen.’

Peter van der Lint

Je moet wel lef hebben om de tekst van de Johannes-Passion van Bach zó drastisch te bewerken, zoals Thomas Höft deed. De naam van Christus komt er niet eens in voor. Het draait in de Utrechter Passion dan ook niet om zijn lijden, maar om het lijden van homoseksuelen door de eeuwen heen. Woensdagavond voert het Keulse barokgezelschap Ārt House 17 deze controversiële bewerking uit tijdens het Festival Oude Muziek in Utrecht.

Zo is de de tekst van het beroemde beginkoor Herr, unser Herrscher veranderd in Seht, jene Menschen. Het bij Bach steeds dwingender gezongen woord ‘Herr’ is hier dus steeds vervangen door ‘Seht’. Zo van: Kijk! Kijk dan. Kijk naar deze vervolgde mensen, wier bestaan in alle landen schandelijk is.

De roem van de Heer, die in alle landen herrlich is, zoals we bij Bach horen, wordt in de eerste regels al op zijn kop gezet. Waarbij het woord ‘herrlich’ is vervangen door schmälich – schandelijk. Bam! Deze rigoureuze omwerking zal in Nederland passieland de nodige wenkbrauwen omhoog doen gaan.

Wat bezielt theatermaker, acteur en dramaturg Thomas Höft om uitgerekend de Johannes-Passion te voorzien van een nieuwe tekst en er een queer-passie van te maken? De compositie én de componist zijn toch een beetje heilig? Is het niet heiligschennis?

Bach zelf was al helemaal geen heilige

“Er is helemaal niets heiligs aan deze compositie”, reageert Höft. “Dat hebben wij er van gemaakt. Bach parodieerde heel vaak zijn eigen muziek, waarbij hij gedegen godsvruchtige teksten verving door best wel liederlijke varianten. Daar had hij helemaal geen moeite mee. En laten we vooral niet vergeten dat Bach zelf al helemaal geen heilige was, zoals velen ons tegenwoordig willen doen geloven. Hij hield in elk geval van seks. Dat blijkt wel uit de hoeveelheid kinderen die hij kreeg. Bach was een normaal mens, zoals wij allemaal, én zoals de ‘verheven’ Mozart, die scabreuze teksten over poep en pies op muziek zette.”

Höft was tijdens een eerder Festival Oude Muziek artist in residence in Utrecht. Festivaldirecteur Xavier Vandamme zei toen dat hij zich vooral moest melden als hij een gek idee had.

“Ik vertelde hem over mijn idee voor een queer-passie. Overal in de klassieke muziek zijn verhalen en verbanden te vinden naar homo’s, alleen zitten ze verstopt. Kunnen we daar niet iets mee doen? Ik dacht dat het veel te wild was en dat Xavier geschokt zou zijn, maar dat was hij helemaal niet. Hij begon al snel zelf te vertellen over de beruchte sodomietenprocessen in Utrecht in de jaren 1730 en 1731. Homo’s die elkaar ontmoetten tussen de ruïnes van de Dom om daar seks met elkaar te hebben, werden betrapt, opgepakt, gemarteld, berecht en geëxecuteerd.

“Xavier vroeg me of het mogelijk was om dat verhaal in de passie op te nemen. Die sodomietenprocessen zijn in archieven heel goed gedocumenteerd en het verhaal past uiteraard erg goed in de Utrechter Passion. Het speelt ook nog eens in de tijd dat Bach zijn Johannes-Passion schreef. Ik vond het geweldig toen ik hoorde dat de term ‘Utrechtenaar’ in Nederland nog steeds naar sodomieten verwijst.”

Thomas Höft: ‘Er is helemaal niets heiligs aan Bachs compositie, dat maken wij ervan’. Beeld Michael Höft
Thomas Höft: ‘Er is helemaal niets heiligs aan Bachs compositie, dat maken wij ervan’.Beeld Michael Höft

Het grootste probleem waar Höft en zijn medeschrijvers en -denkers tegen opbotsten, waren de koralen. Hoe moesten ze daarmee omgaan? Het zijn teksten van gelovigen die over geloof en geloven gaan.

Meesterwerkjes in harmonische vernuftigheid

“Het eerste idee was om alle koralen te schrappen. Maar ze vormen bij Bach uiteraard de ruggengraat van de hele compositie. En de muziek is natuurlijk top, het zijn allemaal meesterwerkjes in harmonische vernuftigheid. En dus moesten we ze erin laten. En omdat we over zoiets persoonlijks als geloof in deze passie niet willen discussiëren, gaan ze nu over tolerantie, over andersoortige ‘bekentenissen’. Niemand zal erdoor gekwetst zijn. We behandelen ze nu zoals in een toneelstuk van Brecht, en elk koraal heeft van ons een aparte titel gekregen.”

Zangers dachten mee over woorden en accenten. De inhoud van de nieuwe teksten moest natuurlijk heel helder en duidelijk zijn. In Graz probeerde de groep een deel van de passie uit. Gewoon om te kijken of het zou werken. Het Utrechtse gedeelte was daar weggelaten, omdat de première van de volledige passie natuurlijk in Utrecht behoorde plaats te vinden.

De regenboog als sterk symbool

“Ik heb in de aria’s gezocht naar overeenkomsten”, zegt Höft, “en aan sommige teksten hoefde ik haast niets te veranderen. Met de tenor-aria Erwäge heb ik wel aardig wat moeite gehad, moet ik bekennen. Van de oorspronkelijke tekst van Brockes is zelfs voor ons Duitsers niks te begrijpen, zo complex zit die filosofisch en theologisch in elkaar. Uiteindelijk kwam ik uit bij het gegeven dat je jezelf moet bevrijden van arrogantie en vooroordelen. En als je dat doet, dan is daar de regenboog, die ook in Brockes’ origineel staat. Prachtig toch dat die regenboog een sterk symbool is in de homo-gemeenschap.”

“Echte kritiek is er tot op heden nog niet geweest”, volgens Höft. “Maar er waren wel enkele musici en zangers die op voorhand lieten weten dat ze aan zoiets liever niet mee wilden doen. Prima. En onze bariton Dietrich Henschel, die Bach al zong met grootheden als Herreweghe en Harnoncourt, werd gewaarschuwd door sommigen. Dat hij zijn goede naam hiermee te grabbel zou gooien. We zijn heel blij met hem.”

In de passie worden naast de sodomietenprocessen in Utrecht nog drie andere verhalen verteld. Het begint met het relaas van de shooting in een homo-bar in Orlando in 2016. Daar vonden vijftig mensen de dood. De pers benoemde in eerste instantie niet dat het om een gay club ging, alsof het toeval was dat er alleen homo’s stierven. ‘Zufall, Zufall. In irgendeiner Bar’, zingt het koor. Maar iets later in een recitatief klinkt: ‘Das Attentat war Schwulenmord. Eine solche Tat soll man beim Namen nennen.’

Stellingname dus. De vijf zangers – er is geen koor – nemen alle partijen voor hun rekening. In de tekst worden ze met hun eigen voornamen aangeduid, om het zo persoonlijk mogelijk te maken.

De 18de-eeuwse transgender Lagrantius Rosenstengel

Höft vond het goed gedocumenteerde verhaal over de 18de-eeuwse transgender Lagrantius Rosenstengel uit het Duitse Haberstadt een heuse ontdekking.

“Dit verhaal, dat speelt rond 1720, was uiteindelijk de aanleiding om daadwerkelijk dit project aan te gaan. Rosenstengel was een vrouw die zichzelf man voelde, en met een vrouw trouwde. Daarvoor werd hij zwaar gestraft, ter dood veroordeeld. Tijdens het proces constateerden de rechters dat het koppel getrouwd en gelukkig was. Waarom moesten ze dan gestraft worden? Omdat het tegen de wet van God was, en uiteindelijk moest de koning er als een Pilatus aan te pas komen om het doodvonnis te vellen. Die arme Rosenstengel had geen idee wat of wie hij was, er waren destijds simpelweg geen woorden voor. Het is zo belangrijk om deze verhalen te vertellen.

“We snappen dat wij en het festival een risico nemen. Zeker hier in Nederland, waar Bachs passies zo geliefd en populair zijn. Ik heb geen idee hoe de reactie zal zijn. Maar we doen het absoluut op een serieuze manier, met de musici en zangers traditioneel in het zwart gekleed. We willen nergens de draak mee steken.”

De Utrechter Passion door Ārt House 17 is woensdag te horen in TivoliVredenburg om 20.00 uur. Info: oudemuziek.nl; de livestream is tegen betaling te zien via emtv.online

Integere roep om begrip

In het slotkoor van de Utrechter Passion zullen de zangers van het integere muziekgezelschap Ārt House 17 zich rechtstreeks tot het Utrechtse publiek richten. Ze zingen daar op Bachs beroemde slotnoten: Ihr Zuhörn’de, versteht ihr mich? Das wär ein Anfang, sicherlich – ‘U luisteraars, begrijpt u mij? Dat zou in ieder geval een begin zijn’. Het is een vraag om begrip, misschien wel begrip voor wat ze met Bachs geliefde Johannes-Passion hebben uitgehaald. Maar vooral begrip voor het verborgen leed van homoseksuelen door de eeuwen heen. Leed dat gezien en gehoord moet worden. Via de beroemde noten van Bachs meest theatrale passie.

Lees ook:

Als kind al had Marc Mauillon geen enkele twijfel wat hij wilde worden: zanger!

Bariton of tenor? Marc Mauillon, artist in residence op het Festival Oude Muziek, is gewoon allebei. “Al die stemtypes zijn een negentiende-eeuwse Franse uitvinding. Weg ermee!”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden