TaalPeter-Arno Coppen

Een portret van Bryan Ferry gemaakt door zichzelf – of hemzelf?

In de televisiegids las ik de aankondiging ‘Een portret van Bryan Ferry, gemaakt door zichzelf’. Mijn taalgevoel zei meteen ‘hemzelf’, maar misschien is dat wel beroepsdeformatie. Rond de tijd dat ik als neerlandicus afstudeerde heb ik honderden voorbeeldzinnen met ‘zichzelf’ en ­andere voornaamwoorden bestudeerd en zelfs geconstrueerd.

Om erachter te komen hoe het zit, moet je namelijk van alles uitproberen, en dan vaststellen of het kan. En ‘een portret van Bryan Ferry, gemaakt door zichzelf’, daarvan weet ik bijna zeker dat het niet kon.

Wederkerende voornaamwoorden als ‘zichzelf’ verwijzen meestal naar het onderwerp van de zin. In ‘Bryan maakte een portret van zichzelf’ verwijst ‘zichzelf’ naar Bryan. Maak je ervan ‘De manager van Bryan maakte een portret van zichzelf’, dan kan ‘zichzelf’ alleen naar de manager verwijzen. Maar het blijkt iets ingewikkelder te liggen. In een zin als ‘Zijn manager beschermde Bryan tegen zichzelf’ heb je twee lezingen, waarvan de meest waarschijnlijke is dat ‘zichzelf’ op Bryan slaat. Maar Bryan is daar niet het onderwerp van de zin. ‘Zichzelf’ verwijst dus niet altijd naar het onderwerp, maar naar een niet-ingebed, ‘hoger’ zinsdeel.

De bedoelde betekenis is niet dat het portret zichzelf heeft gemaakt

In ‘gemaakt door zichzelf’ staat geen ander zinsdeel. Als je die zin verder aanvult, krijg je iets als ‘dat gemaakt is door zichzelf’. In die bijzin is ‘dat’ het onderwerp, en dus de enige kandidaat voor de verwijzing van ‘zichzelf’. Maar de bedoelde betekenis is niet dat het portret zichzelf heeft gemaakt, maar dat Bryan zijn eigen portret heeft  ­gemaakt.

In dit geval is ‘hemzelf’ dus de enige keuze. ‘Hemzelf’ is het gewone voornaamwoord ‘hem’, maar dan versterkt met ‘zelf’. Dat verwijst naar de dichtstbijzijnde kandidaat waar ‘zichzelf’ niet naar kan verwijzen. In ‘Bryan maakte een portret van hemzelf’ kan ‘hemzelf’ juist weer niet Bryan zijn.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden