null Beeld

RecensieZwemmen in het donker

Een perfecte afwisseling tussen de grimmigheid van communistisch Polen en de lichtvoetigheid van prille liefde

Tomasz Jedrowski vangt meesterlijk een homoseksuele liefde in Polen ten tijde van het communisme.

Ludwik en Janusz leren elkaar kennen tijdens het verplichte zomerkamp na het einde van hun studies. Ze beleven een prachtige, door de schrijver sensueel verwoordde idylle, tijdens hun geïmproviseerde kampeervakantie nabij een verlaten meertje.

Terug in Warschau wordt het leven grimmiger. De twee kunnen elkaar enkel in het geniep ontmoeten. Janusz waarschuwt: ‘Weet je wat ze doen als ze erachter komen? Ze hebben lijsten. En ze weten hoe ze informatie in hun voordeel kunnen gebruiken.’ Daarmee refereert schrijver Tomasz Jedrowski aan het incident met Michel Foucault, die in 1958 in de val werd gelokt toen het Poolse regime een jongeman op hem afstuurde om hem daarna te beschuldigen van uitlokking tot prostitutie.

Zwemmen in het donker speelt zich af in 1981, het jaar waarin Solidariteit talloze stakingen en manifestaties tegen het regime organiseert, totdat partijleider Jaruzelski op 13 december 1981 de staat van beleg afkondigt. Vlees wordt steeds duurder en mensen moeten eindeloos in de rij staan om iets eetbaars te bemachtigen. Tegelijk zwelgen apparatsjiks in ongeziene weelde.

Tomasz Jedrowski Beeld
Tomasz Jedrowski

Jedrowski brengt de sfeer geloofwaardig in beeld, met een perfecte afwisseling tussen de grimmigheid van het systeem en de lichtvoetigheid van de prille liefde. Toch heeft de schrijver deze periode niet zelf meegemaakt. Hij werd in 1985 geboren in West-Duitsland, waar zijn Poolse ouders heen waren gevlucht net voor de staat van beleg. In een interview zei hij: ‘Voor mij was communistisch Polen, het land van mijn ouders, radicaal verschillend van het land waar ik zelf opgroeide. Het leek mij zowat de meest exotische plek op aarde. Door deze roman te schrijven, wilde ik begrijpen hoe het destijds voor mijn ouders was geweest om daar te leven.’

Janusz blijkt een opportunist

Ludwik en Janusz staan totaal verschillend tegenover het regime. Ludwik wil het systeem veranderen, Janusz vindt het prima dat hij zoveel kansen krijgt. ‘Ik kom uit een arm gezin. Bij mijn toelatingsexamen kreeg ik zelfs extra punten, omdat wij tot de arbeidersklasse behoren. En nu ga ik voor de overheid werken. Dat is vrijheid. Onder het kapitalisme was me dat nooit gelukt.’

Gaandeweg wordt duidelijk hoe opportunistisch Janusz is: hij heeft geen scrupules om te werken voor het censorenbureau en beseft dat zijn carrière gebaat is bij contacten hogerop. Wellicht daarom begint hij een relatie met Hania, dochter van een apparatsjik. Ludwik rest enkel emigratie. De roman is een lange brief die Ludwik aan Janusz schrijft vanuit New York.

Hoewel gesitueerd in de jaren tachtig is het thema van Zwemmen in het donker immer actueel in het katholieke Polen, waar conservatieve partijen zover gaan dat ze door het hele land lgbtq-vrije zones uitroepen. Zo biedt deze roman relevante maatschappijkritiek en is hij ook een coming of age-roman over de vraag welke keuzes iemand wil maken als hij de volwassenheid nadert. Jedrowski analyseert de diverse posities met zin voor nuance en begrip. Meesterlijk neemt hij, op basis van documentatie en gesprekken, de horde van de beschrijving van een niet zelf beleefde tijd, al maakt hij af en toe een uitschuiver. Zo is de scène waarin hij Ludwik pamfletten laat strooien over een massa stakers vanaf een appartementsgebouw zo weinig doorleefd, dat ze totaal ongeloofwaardig is.

null Beeld

Tomasz Jedrowski
Zwemmen in het donker
Vert. Maaike Bijnsdorp en Lucie Schaap
Meulenhoff, 224 blz.
€ 20,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden