Review

Een onomkeerbare revolutie

De evolutietheorie is niet alleen betrouwbaar gebleken in de biologie, psychologie en geneeskunde, maar heeft ook haar waarde voor de cultuur. De wetenschapsfilosoof Chris Buskes schreef er een helder boek over.

Tot de laatste bladzijde bewaart de Nijmeegse wetenschapsfilosoof Chris Buskes een nuchtere toon tegenover de bestrijders van Charles Darwins evolutieleer en de verkondigers van het Intelligent Ontwerp. Maar dan (blz. 434) is het ook uit: ,,De kloof tussen kennis en geloof zal steeds breder worden en de verschillen van mening bijkans onoverbrugbaar. Maar we moeten geen compromissen sluiten, want de darwiniaanse revolutie is onomkeerbaar, tenzij de zeloten het voor het zeggen krijgen en de wereld opnieuw in duisternis wordt gehuld.”

In de voorafgaande bladzijden heeft Buskes zo’n kalme en overtuigende verdediging van zijn zaak gevoerd dat men hem dit retorische besluit graag vergeeft. Toch is de hartekreet opmerkelijk, want hoe is het mogelijk dat een model dat zo betrouwbaar is gebleken in de biologie, psychologie, geneeskunde en in tal van andere wetenschappen, iets te duchten heeft van waanideeën ?

In de eerste vier hoofdstukken verhaalt de schrijver Darwins notie dat het leven – alle leven, inclusief het menselijke – een lange geschiedenis achter zich heeft waarin vormen en gedaanten steeds veranderden dankzij de variatie, reproductie en selectie van soorten. Bij alle verschillen was Darwin er ten diepste van overtuigd dat het leven een gemeenschappelijke afkomst en een blijvende verwantschap bezat. Zo werd het vliegen wel een keer of wat ’uitgevonden’ door vogels, vleermuizen en vissen, en bewaart de mens nog een staartbeentje van eertijds.

Tot zover bezit de evolutietheorie ook een zekere aantrekkingkracht voor mensen die in die verwantschap de solidariteit van het door God geschapene zien, of juist de grondslagen voor een utopische samenleving. Maar Darwin meende al dat er geen God te pas kwam aan de wrede onverschilligheid waarmee de evolutie pijn en gunsten rondstrooit, en ná hem werd dankzij de erfelijkheidswetten van Mendel duidelijk dat de uitkomsten van het evolutieproces in hoge mate onvoorspelbaar zijn. De mens als kroon op het scheppingswerk schiet er zo bij in.

Niet alleen ons biologisch erfgoed is voor aap gezet, want de evolutionaire procedure blijkt ook verder heel nuttig. De interessantste hoofdstukken van Buskes’ knappe overzicht behandelen de infiltratie van de evolutietheorie in nieuwe gebieden. Bijvoorbeeld het begrip memen van Richard Dawkins, die ook al bedacht had dat mens en dier gewoon een handig doorgeefluik voor genen zijn. Memen, potjesgrieks voor replica’s, zijn de genen van een ideële evolutie.

Niet alleen in de natuur maar ook in de cultuur zouden elementen – gedachten, melodieën, voorstellingen – zich voortplanten, mutaties ondergaan, uitsterven of evolueren. Opvattingen zouden het resultaat zijn van een onophoudelijk schiftingsproces dat voor geen enkele overgeleverde zekerheid stopt. Bij nader inzien lijken op allerlei terreinen, met inbegrip van hogere zaken als kunst en moraal, variatie en selectie werkzaam in het voordeel van de best fitting, of het om een politicus of een filosofische school gaat.

Na anderhalve eeuw darwinisme zijn in de ontwikkelde wereld de meeste mensen gewend aan de idee dat wij voorouders delen met de dieren, maar de rest van de wereld die nu van die theorie kennisneemt, beschouwt de evolutieleer nog als een krenking van een goddelijke waardigheid. In het spoor van die ’19de-eeuwers’ vatten ook in het Westen gelovigen en weldenkenden moed om God, de mens en zijn werken tegen de willekeur en het materialisme te beschermen dat in de theorie verdisconteerd zit.

Buskes valt uit naar geestdrijvers die beter zouden moeten weten. Maar zijn eigen zorgvuldig vertelde verhaal toont aan dat mensen nog steeds de geestelijke bewerktuiging van de primaten hebben: de behoefte aan leiderschap en saamhorigheid zit dieper dan het ontzag voor vrij onderzoek. Dit boek zal niemand bekeren, maar de verstandigen zal het sterken, en dat was wellicht wat Buskes bedoelde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden