Een mysterieus gebouw van afval

Het grootste kunstwerk van de avant-gardist Kurt Schwitters werd verwoest in de Tweede Wereldoorlog. Een reconstructie van dit bouwwerk is momenteel te zien in het Boijmans Van Beuningen.

Met grote grijze sloffen over je schoenen mag je door de Merzbau schuifelen, het levenswerk van de Duitse avant-gardistische kunstenaar Kurt Schwitters. In 1923 begon Schwitters met het bouwen van deze raadselachtige sculptuur. Jarenlang haalde hij afvalhout, kippengaas, roestige hoepels en kartonnen dozen van de straat om er in zijn huis in Hannover een permanent kunstwerk in uitvoering van te maken. Toen het bouwwerk in 1943 bij een bombardement van de geallieerden werd verwoest, woekerde de Merzbau al door acht kamers. In het Rotterdamse museum Boijmans Van Beuningen is nu een reconstructie gemaakt van dit ’Gesammtkunstwerk’ op basis van de enkele foto’s en schetsen die bewaard zijn gebleven.

De replica van de Merzbau is het eindpunt van de overzichtstentoonstelling van Kurt Schwitters (1887-1948), maar vormt het absolute hoogtepunt. Dit fascinerende bouwwerk zegt anno 2007 meer over de experimenteerdrift van Schwitters dan de honderd tekeningen, schilderijen en collages van zijn hand die je daarvoor hebt gezien. Aan de buitenkant heeft de Merzbau wel iets weg van een uit de kluiten gewassen hut, zoals kinderen die bouwen van afvalhout en afgedankte rotzooi. Het is een allegaartje van waardeloze materialen en dan doet het wat potsierlijk aan dat je alleen met sloffen naar binnen mag. Het interieur bestaat uit een aaneenschakeling van muurtjes, poortjes, zuilen, verborgen nissen en uitstulpsels. Doordat de ruimte vrijwel geheel wit is geschilderd, is de sfeer toch sereen te noemen, ondanks de chaotisch voortwoekerende elementen. De Merzbau is even bizar als adembenemend. Het is alsof je in een draaimolen rondtolt door een kathedraal.

Of Schwitters’ levenswerk er echt zo heeft uitgezien is de vraag omdat er behalve die paar foto’s nauwelijks iets over bekend is. Voorzover bekend hebben alleen goede vrienden van de kunstenaar het gezien. Dat hij er zo weinig mensen toeliet is opmerkelijk, omdat hij altijd naar buiten trad met zijn werk. Daar kan een banale reden voor hebben bestaan: de Merzbau was alleen toegankelijk via de woning van zijn ouders op de begane grond en vader Schwitters moest niets hebben van de Merzkunst van zijn zoon.

Doordat er zo weinig bekend is over dit kunstwerk, heeft er ook een soort mythevorming plaatsgevonden. Zo zou de kunstenaar andere huurders het huis hebben uitgezet om zijn sculptuur door het plafond verder te kunnen uitbreiden. Een andere anekdote is dat Schwitters en zijn gezin in het inwendige van de Merzbau hebben gewoond en dat daarin ook nog, onder het plafond, een loopbrug voor cavia’s was gebouwd.

Vanaf 1933 durfde Schwitters dit bouwwerk ook haast aan niemand meer te laten zien, omdat hij bang was dat ’een of andere halve gare’ het zou vernielen. Die angst was niet zo vreemd, omdat zijn kunst in nationaal-socialistische publicaties en op tentoonstellingen als ’ontaard’ werd beschimpt. Het werken werd hem steeds moeilijker gemaakt. In 1937 ontvluchtte hij Duitsland om met zijn zoon in Noorwegen te gaan wonen. Zijn vrouw Helma bleef achter in Hannover, waar in 1943 het huis met de Merzbau werd verwoest bij een bombardement van de geallieerden. Een jaar later stierf Helma.

De vernietiging van zijn Gesamttkunstwerk, waarin Schwitters alle indrukken verwerkte die hij opdeed op straat en in contact met zijn vrienden, betekende ook min of meer het einde van zijn carrière als kunstenaar, hoewel hij tot zijn dood in 1948 is blijven doorwerken, eerst in Noorwegen, later in Engeland. Tot het laatst toe bouwde hij nog aan een nieuwe Merzbau, in Ambleside in Engeland, maar die heeft hij niet kunnen voltooien. Dat met het aan de macht komen van Hitler in 1933 zijn leven als kunstenaar afgelopen was, wist Schwitters ook meteen. Het was allemaal voorbij: het netwerk van kunstenaars dat hij had, de stroom tentoonstellingen, de verhitte discussies, het reizen en logeren bij bevriende kunstenaars in Nederland, de brieven over en weer. Want wie zou nog een brief van hem durven te ontvangen, nu hij door de nazi’s was gebrandmerkt als entartet, ontaard?

Het was een opwindend leven dat Kurt Schwitters tot dan had geleid. De weerslag daarvan zindert door in de expositie in Boijmans, die met het leven en werk van Schwitters als rode draad daarnaast een boeiend beeld geeft van de internationale avant-garde van het begin van de twintigste eeuw. Er hangen tientallen van Schwitters’ spraakmakende collages, waarin hij tramkaartjes, knipsels, straatafval en ander gebruikt materiaal verwerkte tot een compositie. Merz noemde hij die collages. Merz was het bruikbaar maken van alle mogelijke materialen voor de kunst. Zijn uitgangspunt was dat niets verloren mocht gaan, dat niets overtollig is en niets minderwaardig. „Merz cultiveert de onzin. Merz bouwt uit scherven het nieuwe op”, zei Schwitters. Met zijn kunst, gemaakt van rommel, reageerde hij ook op de verstoorde wereld na de eerste wereldoorlog, waarin alles zinloos leek, ook de kunst. Hij bedacht de verzamelnaam Merz omdat die letters voorkwamen in een collage als uitsnede van de tekst Commerz und Privatbank.

Er hangen ook tweehonderd werken van kunstenaars met wie Schwitters bevriend was en door wie hij zich liet inspireren en omgekeerd. De tentoonstelling maakt duidelijk dat Schwitters een echte netwerker was. Afgaand op zijn notitieblokjes onderhield hij contact met een groot aantal kunstenaars, dichters en verzamelaars: van Hans Arp, Hanna Höch, Piet Zwart, Theo van Doesburg en Piet Mondriaan tot El Lissitzky en Mohaly Nagy. Ze discussieerden over kunst en welke rol die moest hebben in de veranderende maatschapij. Uiteraard is er ook aandacht voor Schwitters’ medewerking aan de Hollandse dada-tournee van 1923, die zoveel stof deed opwaaien. Deze tournee met Theo en Nelly van Doesburg was een optreden vol spektakel, waarbij Schwitters, die behalve beeldend kunstenaar ook dichter, acteur en componist was, klankgedichten ten gehore bracht en een oersonate uitvoerde met veel gesis, gepiep en gebrul. Het publiek sprak er schande van, wat tot nog meer toeloop leidde naar de voorstellingen. In een nagebouwd theater hoor je Schwitters’ stem absurde klanken uitstoten. De tentoonstelling gaat ook in op de door Schwitters opgerichte Ring Neue Werbegestalter, waarbinnen een groot aantal kunstenaars en typografen vanaf 1925 avant-gardistisch drukwerk ontwikkelde met reclame en commercie als doel.

Hoewel Schwitters vaak wordt gerekend tot de dada-beweging, die zich vooral tegen de burgerlijke cultuur van die tijd keerde, en omging met bijna alle grote avant-gardekunstenaars van zijn tijd, hoort hij bij geen enkele kunststroming. Kurt Schwitters hield zich bezig met Merzen. Hij verzamelde waar hij ook was, papiertjes, snippers, radertjes, stukjes hout waarvan hij composities maakt. Hij maakte Merzbeelden, maar ook Merzgedichten en Merzverhalen, waarvoor hij fragmenten van gesprekken en het radionieuws gebruikt. Maar overal in zijn werk zijn raakvlakken zichtbaar met tijdgenoten als Arp, Kandinsky, Van Doesburg en Mondriaan. Zo bouwde hij vanaf 1923 zijn composities langs rechte lijnen op en herhaalde hij bepaalde vormen en kleuren, waarin de invloed van Mondriaan zichtbaar wordt. Daaruit zou je ook kunnen concluderen dat er zonder al die vrienden uit diverse stromingen om hen heen, er misschien wel helemaal geen Merz was geweest.

Dat realiseer je je pas goed als je door zijn Merzbau schuifelt. Hoe uniek dit werk ook is en onvergelijkbaar met andere kunstuitingen, in die witte onaardse kunstkathedraal met zijn chaotische mengeling van geometrische vormen en hier en daar een fel kleuraccent, ervaar je ineens een vleugje Rietveld en een scheutje Mondriaan.

Kurt Schwitters en de avant-garde, tot en met 28 mei in museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. De catalogus kost 29,95 euro, isbn 3832 1773 61, www.boijmans.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden