TaalPeter-Arno Coppen

Een moeilijk te ontleden zinnetje van iemands vader

Als reactie op mijn ontleedpuzzel over ‘geen denken aan’ kreeg ik een mail van een lezeres, bij wie dit herinneringen opriep aan haar vader, die ­leraar Nederlands was. ‘Die gaf ons als taalspelletje moeilijk te ontleden zinnetjes op’, vertelde ze. Zij kon zich er nog zelfs een herinneren: ‘Het zijn niet allen koks die lange messen dragen’.

Nu moet je tegenwoordig uitkijken om kinderen met moeilijk te ontleden zinnetjes lastig te vallen, want voor je het weet is er iemand die vraagt waar dat allemaal nuttig voor is, maar het is ook weleens een keer leuk om van iemand te horen dat zij daar als kind geen trauma’s van opgelopen heeft.

En het was natuurlijk ook een moeilijk zinnetje, ‘Het zijn niet allen koks die lange messen dragen’. Juist door het ouderwetse, en de spreekwoordelijke betekenis, is het allemaal lastig te doorgronden.

Dus voor de hedendaagse ontleedpuzzelaar zou je die zin moeten moderniseren tot iets als ‘Het zijn niet altijd de duurste spelers die de doelpunten maken’.

De omzetting

Van daaruit kun je je allereerst afvragen: wat betekent dat? En dan kom je al gauw op de omzetting: ‘Degenen die de doelpunten maken zijn niet altijd de duurste spelers’. Misschien zou je in de oorspronkelijke volgorde geneigd zijn om de bijzin als een bijvoeglijke bijzin bij ‘spelers’ te benoemen, maar in de omzetting is duidelijk dat de bijzin het onderwerp is en ‘de duurste spelers’ het naamwoordelijk deel, dat wat het onderwerp is.

Het gekke is dus dat ‘die’ hier staat voor ‘degenen die’, en dat ‘het’ die bijzin aankondigt. Dat kan alleen maar bij zo’n naamwoordelijk gezegde. Van ‘Die het weten mogen het zeggen’ kun je niet maken ‘Het mogen het zeggen die het weten’. Maar een naamwoordelijk gezegde mag vaak een onderwerp ‘dat’ of ‘het’ hebben, ook als de betekenis meervoud is. Zoals in ‘Dat zijn moeilijk te ontleden zinnetjes’.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden