VoorbeschouwingLibris Literatuurprijs

Een lijst waar niemand iets over te mekkeren heeft

null Beeld

De jury van de Libris Literatuurprijs stelde een voorbeeldig diverse shortlist samen, vindt Gerwin van der Werf. Hij bespreekt de genomineerde romans en kiest de (meest verrassende) winnaar.

Voorbeeldig. Dat is het woord dat mij te binnen schoot bij het zien van de shortlist van de Libris Literatuurprijs. Een ideale shortlist, het leek wel alsof hij door een schrijver verzonnen was. Zelfs de grootste zuurpruim kon er moeilijk iets tegenin brengen. “Steeds rijker en veelzijdiger”, noemde de jury de Nederlandse literatuur en zij slaagde er met glans in die diversiteit in de shortlist tot uitdrukking te brengen. Twee vrouwen, drie mannen, één non-binair, veel jonge schrijvers, twee debutanten zelfs. Daarnaast de oudste genomineerde ooit (Jeroen Brouwers), de eerste Afrikaans-Nederlandse schrijver (Simone Atangana Bekono), onze grootste literaire ster in het buitenland (Rijneveld) – en toch ook nog een Vlaming (Mortier). Zelfs de omslagen stonden prachtig bij elkaar, dat beige, grijs, groen en toefje rood. Een plaatje, deze shortlist.

De Librisprijs gaat naar een boek en niet naar een auteur, je zou het haast vergeten, maar ook als je de schrijvers buiten beeld houdt en puur naar de boeken kijkt is dit een fijne shortlist waar je alle kanten op mee kan. Ik koos ervoor om drie koppels van twee boeken te maken die losjes iets met elkaar te maken leken te hebben, om uiteenlopende redenen. Door er op die manier naar te kijken zou er misschien ook een duidelijke winnaar zichtbaar worden.

Vaak genoemd

Wij zijn licht van Gerda Blees en De saamhorigheidsgroep van Merijn de Boer werden opvallend vaak genoemd bij de ‘beste boeken van 2020’ in de kranten en tijdschriften. Zoiets kan een boek moeilijk te negeren maken voor een jury. Wij zijn licht van Gerda Blees heeft al een prijs binnen: de Boekhandelsprijs. Het verhaal draait om groepsdwang en manipulatie in een kleine woongemeenschap waarvan de leden gestopt zijn met eten, wat leidt tot de dood van één van hen. Het is een ideaal boek voor boekenclubs, omdat je heerlijk kan bomen over het ongewone, zeg maar gerust experimentele, vertelperspectief: het verhaal wordt verteld door een cello, een vlinder, boterhammen, sigaretten, het internet, de feiten, en nog een twintigtal zaken, tot ‘het verhaal’ zelf aan toe. Het is briljant hoe Blees het ‘wij zijn…’ waarmee ieder hoofdstuk begint tot het thema van het boek weet te maken. Je voelt dat je iets bijzonders in handen hebt.

Merijn de Boer, op zijn beurt winnaar van de BNG Bank Literatuurprijs, schreef ook over een leefgemeenschap, een commune-light in de jaren tachtig waarin de leden alles (alles ja) samendoen behalve wonen. De Boer is een groot komisch talent, het drama kruipt naar de oppervlakte terwijl je om allerlei situaties zit te lachen. Het deel dat in het heden speelt is minder geslaagd, er moet nog iets vereffend worden, dat is duidelijk maar doet gekunsteld aan. Blees en De Boer zijn geweldige vertellers, ze hebben een lichtvoetige toon gemeen, maar er is ook een zekere distantie tot hun onderwerp, waardoor je je bij het dichtslaan van het boek afvraagt waarom deze verhalen verteld moesten worden.

De verrassingen

De Libris heeft een naam op te houden als het gaat om het kiezen van een ‘verrassende winnaar’, wat ik altijd een vreemde kwalificatie vind, hoe kan een winnaar verrassend zijn als er zes kandidaten zijn die al maanden op posters hangen? Maar toch, Confrontaties van Atangana Bekono en De onbevlekte van Erwin Mortier worden als de outsiders op deze shortlist gezien. Als je ze leest, vraag je je af waarom precies. Mortier is een bekroond schrijver en De onbevlekte is eerder een novelle dan een roman, maar wel één van het niveau waarvan je er te weinig ziet in de Nederlandse literatuur. Het boek is sfeervol, sensitief en fraai gecomponeerd. Een oud­oom is gesneuveld in de oorlog, aan de kant van de Duitsers. Een kleinzoon wil meer weten, zijn grootmoeder zwijgt.

V.l.n.r. Merijn de Boer, Marieke Lucas Rijneveld, Erwin Mortier, Simone Atangana Bekono, Gerda Blees, Jeroen Brouwers. 
Foto's Chantal Heijnen, Jeroen Jumelet, BELGA, Inge van Mill, Maikel Samuels Beeld
V.l.n.r. Merijn de Boer, Marieke Lucas Rijneveld, Erwin Mortier, Simone Atangana Bekono, Gerda Blees, Jeroen Brouwers. Foto's Chantal Heijnen, Jeroen Jumelet, BELGA, Inge van Mill, Maikel Samuels

Het kost enige moeite om grip te krijgen op het verhaal – zeker als je Mortiers debuut Marcel niet gelezen hebt. Heel anders is dat bij Confrontaties, dat zoals de titel al verraadt, de lezer direct bij de kladden pakt: kijk dan, lees dan, dit ben ik, dit is alledaags racisme, dit is mijn gevecht – het relaas van een zwart meisje dat weigert een slachtoffer te zijn. Anders dan in de romans van Blees en De Boer klinkt bij Mortier en Atangana Bekono de noodzaak van het vertellen door in het proza. Er was geen ontkomen aan voor de auteurs om dit verhaal op te schrijven, wat de boeken net dat extra zetje gegeven moet hebben om op deze shortlist te komen.

De favorieten

De oude meester en het grootste literaire talent van dit moment. De schaduw van deze twee giganten hangt zwaar boven deze shortlist. De twee romans hebben echter meer gemeen dan hun favorietenrol: het zijn monologen, zo virtuoos en daverend dat de woorden haast niet binnen de kaften zijn te houden. Cliënt E. Busken van Jeroen Brouwers is de lange tirade van de kwijnende Busken in het verzorgingstehuis. Een tirade die niemand hoort. Zou er een serie van gemaakt worden (wat God verhoede) dan zag je alleen die oude man met zijn gekwelde kop in zijn rolstoel zitten. Busken klaagt, knarsetandt, verzucht en veroordeelt, zijn stem is volledig naar binnen gekeerd, hij is slechts een hoofd, een moeizaam denkend en vergetend (maar geweldig formulerend) hoofd. In zekere zin gaan alle boeken van Brouwers over niet-deelnemen aan het leven, maar hier krijgt dat thema wel heel radicaal vorm – ik moet eerlijk zijn: het werd me meermaals wat te veel. In kleine porties genuttigd, gedoseerd als Buskens pillen, is dit boek het best.

Marieke Lucas Rijneveld schreef een minstens zo radicaal boek met Mijn lieve gunsteling. Nee, een leuk boek is het niet. Hoe wij vanuit het perspectief van de veearts Kurt gedwongen worden te kijken naar het ‘schemerende’ meisje dat hij steeds grover misbruikt, het is zo akelig compromisloos dat je de pagina’s soms wil toeschreeuwen: ‘Wat doe je Marieke Lucas Rijneveld? Wat doe je?’ Ze smeedt een gruwelijk verbond tussen de lezer en de smoezelige verteller, je voelt je haast medeplichtig door het lezen van haar tomeloze taal, poëtisch, verhullend, dan weer hard, dan weer zacht, poeslief en wreed. En dan: al die kunst en muziek die erbij gehaald wordt, soms in één alinea met gedachten over Hitler, zodat al die schoonheid óók nog eens schuldig wordt. Deze wonderlijke dynamiek maakt Mijn lieve gunsteling het boek dat het sterkst aanspraak maakt op de zege.

Maar ja, de Librisjury heeft de naam graag voor een verrassing te zorgen. Wat van mij ook zou mogen: geen winnaar uitroepen maar deze hele voorbeeldige shortlist bekronen en op die manier voor altijd het corona-boekenjaar te markeren. Dat zou pas een verrassing zijn.

De winnaar van de Libris Literatuurprijs wordt maandag 10 mei bekendgemaakt.

null Beeld

Simone Atangana Bekono
Confrontaties
Lebowski; 224 blz. € 22,99

null Beeld

Gerda Blees
Wij zijn licht
Podium; 224 blz. € 21,99

null Beeld

Merijn de Boer
De saamhorigheidsgroep
Querido; 400 blz. € 22,50

null Beeld

Jeroen Brouwers
Cliënt E Busken
Atlas Contact; 264 blz. € 21,99

null Beeld

Erwin Mortier
De onbevlekte
De Bezige Bij; 144 blz. € 20,99

null Beeld

Marieke Lucas Rijneveld
Mijn lieve gunsteling
Atlas Contact; 368 blz. € 24,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden