TaalPeter-Arno Coppen

Een koningsliedconstructie in het wild waargenomen

Een collega-taalkundige mailt mij een uitspraak van het hoofd epidemiologie van het Leids Universitair Medisch Centrum Frits Rosendaal in het programma ‘Nieuwsuur’ van 6 oktober, rond 21.30 uur (u ziet dat de dataverzameling hier met grote precisie gebeurd is). Hij zei daar: ‘Het is aan het begin van een curve die je hoopt dat afvlakt.’

Mooi voorbeeld! Waarom vind ik dat? Omdat het een voorbeeld is, in het wild nog wel, van de beruchte ‘koningsliedconstructie’ (‘de dag die je wist dat zou komen’). Die zie je niet zo vaak, en al helemaal niet zo’n onafhankelijk voorbeeld. Meestal zijn de voorbeelden die je tegenkomt de laatste jaren juist een verwijzing naar, of een duidelijke variant op dat koningslied (bijvoorbeeld onlangs nog op Twitter ‘de tweet die je wist dat zou komen’ over een tweet van de Amerikaanse president Trump). Maar in deze uitspraak is elke gedachte aan het koningslied ver weg.

Nog even hoe hij precies in elkaar zit: in ‘een curve die je hoopt dat afvlakt’ is het betrekkelijk voornaamwoord ‘die’, dat de bijzin aan ‘curve’ vastknoopt, het onderwerp van ‘afvlakt’ (die vlakt af). Maar ‘afvlakt’ is ingebed in een bijzin (met voegwoord ‘dat’) die weer het lijdend voorwerp is van ‘hoopt’ (je hoopt dat die afvlakt). Het betrekkelijk voornaamwoord is dus ‘geëxtraheerd’ uit de bijzin: in ‘je hoopt dat die afvlakt’ zet je ‘die’ voorop. Zo’n extractie is al uitzonderlijk, maar extractie van het onderwerp is helemaal bijzonder.

Ik heb destijds over die koningsliedconstructie vrij veel geschreven (zelfs in een taalkundig vaktijdschrift). Het is een constructie die zich op de grens van de taal bevindt, en die door de jaren heen zelden, maar toch geregeld is gebruikt. Een constructie om te koesteren dus. Er zou eigenlijk een rode lijst moeten komen voor beschermde constructies in de Nederlandse taal.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden