Portret 8chan

Een kleine website, maar groot in rechts-extremisme

Beeld Sander Soewargana

8chan werd door rechts-extremisten gebruikt om terreurdaden aan te kondigen. Is de site zonder regels de ultieme plek voor de vrijheid waar internet ooit voor bedoeld was of is het tijd die utopie definitief te vergeten? 

Wie had er tot voor kort van 8chan gehoord? Laat staan: wie had ooit een kijkje genomen op deze website? Grote kans dat weinig mensen bevestigend knikken.

Niet vreemd, want eigenlijk is het gewoon een teeny-weeny website, zegt Marc Tuters. Voor de Amerikaan die aan de Universiteit van Amsterdam en The Open Intelligence Lab onderzoek doet naar radicale online subculturen, is het de manier om te zeggen hoe marginaal de site eigenlijk is.

Zonder account

Toch weet 8chan aardig wat aandacht te genereren. Sinds de dader van de aanslag in het Amerikaanse El Paso afgelopen weekend er zijn daad aankondigde met een ideologisch pamflet, is de kritiek op de site heviger dan ooit. Netwerkbeveiliger Cloudflare trok zijn handen snel van 8chan af. Volgens de huidige eigenaar van de site, de Amerikaan Jim Watkins, volgden andere bedrijven dat voorbeeld. Hij zegt hard te werken aan een doorstart. Mogelijk moet hij noodgedwongen uitwijken naar het darkweb in plaats van het reguliere internet.

In een online video waarin hij de aanslag in El Paso en andere schietincidenten veroordeelt, beschrijft Watkins 8chan als een wit vel papier waarop iedereen kan schrijven wat-ie wil, zonder afgerekend te worden op het beledigen van anderen – wat inmiddels op veel plekken online uit den boze is. Volgens de eigenaar maken zo’n één miljoen mensen gretig gebruik van die mogelijkheid. Een aantal dat verder niet te controleren valt. Zo heeft een onderzoeker als Tuters geen overzicht van het aantal gebruikers, maar alleen van het aantal bijdragen. In het gedeelte van de site waar de rechts-extremistische en racistische uitingen worden gedaan, gaat het om rond 100.000 en 200.000 posts per maand. Dat klinkt misschien als een groot aantal, maar is niets vergeleken met grote broer 4chan met maandelijks drie tot vier miljoen commentaren in een vergelijkbare sectie. Het idee van 8chan is dat iedereen anoniem en zonder account een onderwerp kan starten, een thread genoemd. De thread waar Tuters op doelt is /pol/. Wat staat voor politiek incorrect.  

Amerikaanse wet

8chan is net even vrijer dan vergelijkbare sites en daarmee ook extremer. Sterker nog: de site is opgericht uit frustratie vanwege te veel moderatie op 4chan. Op 8chan is er vrijwel niemand die ingrijpt, alleen spam lijkt actief te worden verwijderd. Er zijn ook vrijwel geen regels, behalve dat je je aan de Amerikaanse wet dient te houden.

Die vrijheid trekt mensen aan die op 8chan hun racistische, seksistische en rechts-extremistische ideeën komen verkondigen. Met een paar klikken op de site is dergelijk materiaal zo gevonden. Soms ook Nederlandstalig. Zo vonden Vlaamse en Nederlandse nationalisten elkaar vorige maand in een thread over de eenwording van de lage landen en hun antimoslimuitingen.

Veganisme

Al verdient dat extremistische karakter van 8chan ook een nuancering. Er worden tal van onderwerpen besproken op de site, ook tamelijk onschuldige. Eigenlijk kun je het zo gek niet bedenken. Het gaat er over tv-series en games. Maar ook over veganisme en de bio-industrie. Of over geloof. Eind vorige maand nog vroeg iemand advies over hoe hij een Indiase vriend het beste kan laten kennismaken met Jezus, zodat de vriend in het hiernamaals niet wordt uitgesloten van de hemel.

Volgens eigenaar Watkins is 8chan het toonbeeld van de vrijheid van meningsuiting zoals de Amerikaanse grondwet het bedoeld heeft. Daarmee hangt hij een overtuiging aan die wel meer Amerikanen onderschrijven, zegt Marc Tuters. “Het idee dat als je geen vrijheid van meningsuiting hebt, je helemaal niets meer hebt.” Dat ideaal toont aardig wat gelijkenissen met bepaalde delen van de internetcultuur. Internet wordt er gezien als middel voor ultieme vrijheid, een plek waar iedereen zijn zegje kan doen en wat dus door en door democratisch is. “Vaak wordt de vergelijking met het wilde westen gemaakt”, zegt Tuters. “Het is elke man voor zichzelf, er is geen overheid die wetten oplegt.”

Utopie

Maar, zo waarschuwt de onderzoeker van de UvA, die ultieme vrijheid is een utopie. “Wat vaak wordt vergeten is dat het wilde westen ook een zeer gewelddadige omgeving was. Waar degene die het agressiefst is en het hardste schreeuwt, de dienst uitmaakt.”

Online zijn het veelal jonge witte mannen, gamers vaak, die een sterk stempel drukken op de wijze waarop men zich op een politiek incorrecte thread van 8chan dient te gedragen, zegt Tuters. Wie er niet thuishoort, wordt direct herkend, uitgesloten en uitgescholden.

Als je de discussies al kunt volgen. Want er komt een heel eigen taal en humor bij kijken, die voor buitenstaanders amper te doorgronden is. Hoe serieus moet je het eigenlijk nemen?

Het is naïef te denken dat het allemaal een grap is, zegt Tuters. Het gaat om een groep die gevoelig blijkt voor rechts-extremistische denkbeelden. De humor die begon als zelfspot, is daarmee onderdeel geworden van het extremisme. Het wordt gebruikt om anderen uit te sluiten.

De prijs

Fredrick Brennan, oprichter van 8chan en eigenaar tot de site in handen van Watkins kwam, lijkt inmiddels ook te beseffen wat hij heeft gecreëerd. In interviews met Amerikaanse media heeft hij in het verleden vaak herhaald dat verbale belaging en bedreiging nou eenmaal de prijs zijn die je moet betalen om echt open en vrij te kunnen zijn. Begin deze week kwam hij daar in The New York Times op terug. Zijn idealen waren naïef en 8chan moet wat hem betreft zo snel mogelijk verdwijnen.

Fredrick Brennan, de oprichter van 8chan, zei deze week in The New York Times dat 8chan zou moeten verdwijnen. Beeld AFP

De vraag is hoe. Nog afgezien van het feit dat de mogelijkheden om ondergronds door te gaan met 8chan aantoont dat een platform online verbannen bijzonder moeilijk is, is het ook de vraag wie eigenlijk verantwoordelijk is voor zo’n ‘opschoning’.

“Ik krijg vaak de vraag waarom de overheid niet gewoon de sterker eruit trekt”, zegt Michael Klos, jurist die aan de Universiteit Leiden die onderzoek doet naar vrijheid van meningsuiting en censuur op internet. “Maar dat is een heel zwaar middel. Vooral als je bedenkt dat lang niet alles illegaal is op de site, er staan ook gewoon kattenplaatjes op.” Bovendien, stelt Klos, als je dat nu bij 8chan gaat doen dan zijn er nog tal van andere sites die ook voor sluiting in aanmerking komen omdat er zaken op gebeuren die niet door de beugel kunnen.

Haatzaaien

Niet voor niets hebben overheden, waaronder de Europese Unie die bezig is met nieuwe wetgeving voor het verwijderen van terroristisch materiaal, tot nu toe vooral ingezet op zelfregulering vanuit de markt, zegt Klos. Dat lijkt redelijk succesvol. Inmiddels is bij een grote groep technologiebedrijven het besef gekomen dat ultieme vrijheid online niet zaligmakend is. “Zelfs Reddit, in vorm een vergelijkbare site als 8chan, heeft regels ingevoerd en is netjes geworden”, zegt Klos. “Het ultieme voorbeeld dat platforms zich kunnen ontwikkelen.”

Toch heeft ook die zelfregulering van de markt nadelen. Bij bedrijven spelen volgens de jurist zoveel meer zaken mee dan enkel het belang van de vrijheid van meningsuiting en het verbod op haatzaaien. Angst voor een pr-debacle, bijvoorbeeld. Of angst dat adverteerders die bang zijn geassocieerd te worden met extremisme, weg zullen lopen. “In het ideale geval wil je een rechter laten bepalen of iemand te ver gaat in zijn uitingen”, zegt Klos. “Maar kun je je voorstellen dat ieder individu dat online over de schreef gaat zich moet verantwoorden voor de rechter. Dat zijn niet alleen ontelbaar veel zaken, veel gebruikers zijn ook nog eens anoniem en gebruiken technische middelen om hun identiteit te beschermen.”

Eigenlijk, verzucht Klos, is dé oplossing om rechts-extremisme en racisme online aan banden te leggen nog niet gevonden. Accepteren dat het erbij hoort dan maar? Ook daar wil hij niet aan. “Je hoort wel eens het argument dat mensen vroeger in het café dezelfde meningen verkondigden en dat dat zich nou eenmaal heeft verplaatst naar internet. Maar er is wel even een verschil tussen het café en internet: dat laatste is veel meer publiek en de gevolgen zijn verstrekkender omdat een boodschap een grotere groep bereikt.”

Ondergronds

Volgens Marc Tuters zit de oplossing ook niet in het censureren of blokkeren van bepaalde sites. Dat is een tijdelijke oplossing. “Noem me ouderwets, maar ik denk dat we de ideeën die online naar boven komen, moeten bestrijden. Door de mensen die gevoelig zijn voor rechts-extremistisch gedachtengoed een alternatief te bieden. Leg de jeugd uit dat nazi’s niet nieuw en cool zijn, maar dat het een fenomeen is dat al heel lang bestaat. Geef ze historische context, bespreek welke ideologieën er zijn. Dan wordt die online community al een stuk minder aantrekkelijk.” En, gaat hij verder, laten we vooral vaak benadrukken dat een site als 8chan niet de ultieme vorm van vrijheid is.

Dat is ook de reden dat de Leidse onderzoeker Klos zich afvraagt of dat ondergronds gaan van 8chan nou wel zoden aan de dijk zet. “Het zal de site voor een bepaalde groep alleen nog maar aantrekkelijker maken nu het een soort verboden site is geworden.”

Lees ook: 

De dag dat Trump ging troosten - maar het politieke steekspel doorging

Werd Donald Trump respectvol behandeld toen hij slachtoffers van de aanslagen bezocht? Of achtervolgden Democratische politici hun president zelfs daar met verwijten? De lezingen daarover van aanwezigen en van de president zelf liepen fors uiteen

‘Extreem-rechtse schutters vormen net zo’n netwerk als IS’

Een nieuwe extreem-rechtse schietpartij vestigt de aandacht op een wereldwijd netwerk van extreme fanatici die de afgelopen tijd meer aanslagen pleegden. Ze geloven dat de wereld moet worden opgeschud opdat hij daarna opnieuw kan worden opgebouwd, zegt een onderzoeker.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden