Review

Een kind, niet uit liefde geboren

Trouw bespreekt op vrijdag de films uit de dvd-box Movies that Matter. Als vierde Grbavica over een moeder en haar oorlogskind in Sarajevo.

Jann Ruyters

In een buurthuis zitten verschillende vrouwen op de grond. Een neuriet zacht, een ander lacht hysterisch, een ander huilt, weer een ander zwijgt en kijkt voor zich uit. Het is bij die laatste in stilte gehulde, bleke vrouw dat de camera blijft hangen. Met haar gaan we ook na de bijeenkomst naar buiten, het winterse Sarajevo in.

Ze gaat de bus in waar ze impulsief weer uitvlucht als een man door de drukte te dicht op haar komt te staan. We belanden met haar in een nachtclub waar ze een sollicitatiegesprek voert met de eigenaar. Ze verzekert de baas dat ze geen kinderen heeft en je ziet haar er eentje wegslikken.

Eenmaal thuis vertelt ze haar dochter over haar nieuwe baan. De spanning die om deze zwijgzame, bleke vrouw en haar dertienjarige dochter hangt, en blijft hangen, kunnen we lange tijd niet goed duiden.

Een vader is er niet, begrijpen we. We begrijpen ook dat de vrouw, Esma, haar dochter Sara heeft verteld dat haar vader een ’shaheed’ ofwel een Bosnische martelaar is. Alleen wanneer het meisje voor een schoolreisje een certificaat van heldenmoed nodig heeft, kan haar moeder haar dat niet geven. De moeder ontwijkt het wantrouwen van haar dochter. Ze spiegelt de stemmingswisselingen van de puber. Als Sara bij een speelse stoeipartij haar moeder in de houdgreep neemt is het ineens te veel. Als het meisje te lang aandringt met vragen reageert de moeder furieus.

De oorlog is nog niet voorbij, hij is slechts weggekropen achter een pantser van stilte en grijs beton, zo zie je in de film ’Grbavica’. Moeder Esma (Mirjana Karanovic) en dochter Sara (Luna Mijovic) wonen in een appartement in Grbavica, een buitenwijk van Sarajevo in Bosnië, voor de oorlog multi-etnisch, tijdens de oorlog bezet door de Serviërs, en na de oorlog teruggegeven aan de Bosnisch-Kroatische federatie.

Regisseuse Jasmila Zbanic, die voor dit debuut de Gouden Beer van Berlijn kreeg, woonde tijdens de oorlog in Sarajevo aan de andere kant van de Miljacka-rivier. Vanuit haar appartement kon ze het bezette Grbavica zien liggen. Het was een plek die haar zowel fascineerde als angst inboezemde. De bewoners zaten er gevangen, maar de kogels kwamen ook van die kant.

Na de oorlog kwamen in Grbavica bussen vol vluchtelingen uit het oosten van Bosnië. Zbanic hoorde de verhalen van de vrouwen die in kampen van de Serviërs systematisch waren verkracht. De vrouwen werden opgevangen in een school in Marijin Dor, bij Zbanic om de hoek. De filmmaakster bleef jarenlang met hun geschiedenis in het hoofd rondlopen. Ze wilde iets met de verhalen doen, maar een documentaire vond ze te confronterend, vertelde ze vorig jaar in een interview met de Filmkrant. „Als je zo’n onderwerp goed en professioneel wilt aanpakken, kom je op een punt dat je moeilijke vragen moet gaan stellen en dat wilde ik die vrouwen niet aandoen.”

Lang bleef ze op zoek naar het juiste verhaal, en toen ze zelf een kind kreeg vond ze het. De zeer gewenste baby zette haar leven op zijn kop. Zbanic begon zich af te vragen hoe het zou zijn als je een kind kreeg dat niet uit liefde is geboren, maar uit haat. Of je dan als moeder toch in staat zou zijn om voor je kind te voelen wat andere moeders voelen.

In het naoorlogse Grbavica gaat het leven schijnbaar weer zijn gewone gang, zo laat ze zien in haar film. In de nachtclub, op school, in de grijze flats. De macho cultuur schijnt onaangetast door de oorlog. Botte, ongure mannen met louche praktijken heersen op straat, maar ook in de nachtclub waar Esma werkt. Ze grijpen naar vrouwen alsof het koeien zijn. De enige man die wel voorzichtig door Esma’s pantser heen weet te breken, heeft plannen om uit Bosnië weg te gaan.

Bijzonder is hoe Zbanic het verdriet gestalte geeft, juist door er omheen te blijven bewegen. Haar zachtjes droevige ’Grbavica’ herinnert aan de beroemde dichtregels van Judith Herzberg:

Behoedzaam is ook anders dan voorzichtigals je iets schichtigs nadert. Je bentniet bang maar wel omzichtig. Je wiltdie ander, die wel bang is, dat besparen.

In de charismatische Servische actrice Mirjana Karanovic vond Zbanic de juiste vrouw om het trauma te verbeelden: voor altijd een buitenstaander, ingehouden en steeds op haar hoede, toont Karanovic de inspanning die het kost om toch weer te hechten en te overleven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden