Review

Een held met uitvallende tanden

Peter Burke, Het beeld van een koning. De propaganda van Lodewijk XIV. Agon, Amsterdam. f 29.90. ISBN: 905157102.

De recent uitgegeven studie van de Engelse historicus Peter Burke over Lodewijk XIV onder de titel Het beeld van een koning zou prachtig in dit project gepast hebben. In het Franse geheugen rijst achter de herinnering aan de grote revolutie en de Marseillaise immers de gestalte van de Zonnekoning.

Peter Burke heeft de organisatie van zijn persoonsverheerlijking geanalyseerd. Een dergelijk onderwerp moet een kolfje zijn naar de hand van deze historicus. Burke, die doceert in Cambridge, heeft een veelgeprezen boek geschreven over de Italiaanse renaissance en een over het verschijnsel volkscultuur. In deze boeken toont hij aan dat geschiedenis en antropologie goed met elkaar te combineren zijn. Burke schrijft over mythen, rituelen en symbolen in de cultuur, en hij durft deze moeilijk grijpbare verschijnselen ook in een breder perspectief te plaatsen. Een studie van hem over de Zonnekoning trekt daarom snel de aandacht.

In zijn boek legt hij de lezer een heldere chronologie voor van de voorstellingen, die men van de koning tijdens zijn leven maakte. Hij beschrijft hoe van een klein mannetje, geteisterd door ziekten, uitvallende haren en tanden via lofredes, schilderijen, penningen en gravures toch een onoverwinnelijk en goddelijk vorst gemaakt kon worden.

Facade

Maar, wie was de Lodewijk achter deze facade van de roem en herinnering? Was zijn leven niet een groot theater in een theaterstaat? En was zijn verering de wens van Lodewijk zelf en zijn lakeien of bestond er ook bij het grote publiek de psychologische behoefte aan een almachtig vorst, die aanbeden kon worden als de plaatsvervanger Gods op aarde?

De cultus om de persoon van Lodewijk XIV begon in 1643. In een koningsmantel met gouden lelies deed de vierjarige zijn intocht in Parijs om de troon te bestijgen en zich aan het volk te tonen. Hij regeerde vervolgens 72 jaar tot zijn dood in 1715.

Zijn politieke opvoeding kreeg hij van kardinaal Mazarin. Deze man schreef de scenario's van het bewind waarin kunst en macht moesten samensmelten. Het decor van de koninklijke rituelen werd natuurlijk gevormd door Parijs, en dan met name de paleizen Louvre en Versailles.

Een reeks van academies werd opgericht, die de koning moesten portretteren als een man van cultuur en geschiedenis. In grote schilderstukken vergeleken de ambachtslieden Lodewijk met Apollo, Jupiter of Hercules. Ook werd hij uitgebeeld als de grote beschermer van de kerk in de figuur van Johannes de Doper, Clovis of Karel de Grote. Een dichter slaagde erin een sonnet over de koning te schrijven met 58 adjectieven: schitterend, zoals de zon, weldadig, roemrijk, knap, heldhaftig, onsterfelijk, rechtvaardig etc.

Lodewijk deed zoals Jezus ook aan handopleggingen bij zieken. In dit hele theater pasten de historici die speciaal in dienst waren om Lodewijks daden tot in het eervol detail vast te leggen; de ballet- en toneelvoorstellingen van Lodewijk en de buitenlandse geleerden, die speciaal werden uitgenodigd om lofredes op hem te schrijven. Om spontaan te lijken werden hun teksten buiten de rijksgebieden gedrukt.

De publieke verschijning was in de organisatie van de cultus van het grootste belang. Om hem te kunnen vereren moest het volk immers nu en dan een glimp van de heilige kunnen opvangen. De zalving van Lodewijk in 1654 en zijn huwelijk in 1660 behoorden tot de rituele publieke hoogtepunten van zijn leven.

Lodewijk ontving ook gasten in zijn paleizen. Na zijn verhuizing naar Versailles in 1682 stelde hij zijn vertrekken drie keer per week open voor het publiek (dat wil zeggen de hogere klassen), voor vermaak als kaartspelen en biljarten.

Gloire

Het meest van zijn 'gloire' - destijds een sleutelwoord - had de koning te danken aan zijn politieke en militaire optreden. Er was geen roem zonder geweld. In het binnenland had hij de opstandige adellijke oppositiepartij, de Fronde, uitgeschakeld en wat buitenlandse aangelegenheden betreft werd Lodewijk geroemd om zijn strijd in de Spaanse en Noordelijke Nederlanden.

Met name de oversteek van de Rijn in 1672 is een gebeurtenis geweest van onuitputtelijke lofprijzingen. In een nieuwsblad werd de oversteek beschrevenals een prestatie, die zelfs niet door Caesar werd geevenaard, aangezien die gebruik had gemaakt van een brug. Het Franse leger had geen mechanische hulp nodig gehad, het was gewoon de rivier overgezwommen!

Bij de terugkeer van Lodewijk werd het Te Deum gezongen in de Notre Dame, er was een groot vuurwerk in de Tuilerieen, met lichtende afbeeldingen van Apollo. Versailles werd verrijkt met negen schilderingen over de Hollandse oorlog. De Rijn werd in deze schilderingen afgebeeld als een door de angst gegrepen riviergod. Dat waar Alva niet in was geslaagd, had Lodewijk tot stand gebracht: Holland "onder het juk gebracht" .

Toen in 1678 deze oorlog eindigde met de vrede van Nijmegen, was het weer Lodewijk die in Frankrijk met de eer streek. Hij had Europa vrede gegeven.

Zonsondergang

Maar, zoals Burke schrijft, na een zonsopgang komt een zonsondergang. De herroeping van het Edict van Nantes in 1685 is wat dit betreft een belangrijke gebeurtenis. Hoewel de kranten in Frankrijk hem nog prezen om zijn optreden tegen de onbeschaamde ketterij, groeide nu de binnenlandse en buitenlandse oppositie. De Nederlandse Republiek werd overspoeld met vluchtelingen. Zij maakten dankbaar gebruik van de vrijheid van meningsuiting om de koning te bekritiseren.

Ook zijn oorlogen waren geen succes meer. Spanje, Engeland en de Republiek hadden een verbond gesloten, dat Frankrijk langzaam op de knieen dwong. De dure oorlogen veroorzaakten bovendien een groot tekort in het staatsbudget. Uit bezuinigingsoverwegingen werd het zilveren bestek van Versailles omgesmolten. Lodewijk, die ondertussen in een rolstoel door zijn tuinen moest rijden, kwijnde weg.

Zijn dood in 1715 werd gevolgd door een groot aantal oneerbiedige commentaren. Deze ommeslag van verering naar verguizing is historisch gezien het meest interessant in Lodewijks geschiedenis. De spottende commentaren kwamen namelijk niet zo maar uit de lucht vallen. Heel belangrijk was dat aan het einde van de zeventiende eeuw een mystiek koningsschap ernstig aan geloofwaardigheid had ingeboet.

De zeventiende eeuw was immers een eeuw geweest van wetenschappelijke revoluties. Onder aanvoering van figuren als Descartes, Galile, Locke en Newton was de aanzet gegeven tot een meer mechanische benadering van de wereld. In deze wereld, die zich langzamerhand een redelijke en concrete denkwijze eigen maakte, was steeds minder plaats voor mythen en allegorie.

Beperkt

Het grote tekort van Burkes boek is dat hij zo beperkt ingaat op deze cruciale verandering in het denken. Burke spreekt over een 'intellectuele revolutie' en onterecht zelfs over cultureel-relativisme, maar werkt dit niet uit. Slechts kort stipt hij het werk aan van een antropoloog als Lucien Levy-Bruhl en gaat hij eigenlijk niet verder dan het noemen van de Duitse socioloog Max Weber, die dit hele proces met het sleutelwoord Entzauberung had samengevat. Van Peter Burke zou men toch meer verwachten. 'De ondergang van de magische wereld' is een historisch en antropologisch onderwerp bij uitstek. Tegen deze achtergrond had hij bovendien de vraag naar een vermeende psychologische behoefte aan een vorst kunnen beantwoorden.

Burke komt niet verder dan de stelling in zijn introductie; een gecentraliseerde staat heeft een centraal symbool nodig en de heerser en zijn hof zijn de afspiegeling van de kosmos. Maar wat gebeurt er met zo'n vorst wanneer men op een andere manier naar de kosmos gaat kijken? Burkes finale is daarom mager. Het boek blijft steken in de presentatie van een vorst, niet de doordenking ervan. Maar die presentatie is dan ook wel heel aardig. De kunstmatigheid van Lodewijks leven wekt voortdurend de verbazing.

Lodewijk leefde als een vorst, eenzamer kon niet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden