Review

Een groot psycholoog

Hij had het in zich -als eerste na zijn leermeester Buytendijk- om uit te groeien tot een echte, grote wetenschapper in de Nederlandse psychologie. Maar Piet Vroon verviel tot narrendom en zelfvernietiging.

Maja Vervoort

'Ik doe wat ik zeg en ik zeg wat ik doe', is sinds Pim Fortuyn een mantra geworden, bedoeld om de openheid en doorzichtigheid in de politiek te bevorderen.

Dat het politiek handelen zich niet met deze simpele gedragsregel laat verenigen, is langzamerhand wel duidelijk geworden. Maar eigenlijk geldt dat voor elk menselijk handelen, en niemand heeft dat pregnanter verwoord dan de psycholoog Piet Vroon (1939-1998), van wie nu een biografie is verschenen.

In zijn colleges en boeken, en in de columns die hij veertien jaar lang in de Volkskrant schreef, hamerde hij op het psychologisch inzicht dat mensen in de regel juist níet doen wat ze zeggen en níet zeggen wat ze doen. Hij wist dat ook met onderzoek te onderbouwen en hij liet niet na beleidsmakers aan te vallen die volgens hem geen oog hadden voor de irrationaliteit van de mens.

Dat leidde tot prikkelende uitspraken over bijvoorbeeld de verkeersveiligheid (hoe veiliger de auto des te onveiliger gaan mensen rijden) of de medische consumptie (de enige manier om overmatig pillengebruik aan te pakken is van de arts een knaak te vragen voor elk recept dat hij uitschrijft). Hij had niets op met psychotherapie (hardlopen helpt ook heel goed tegen depressies) en nog minder met een psychologie die zich liet leiden door eigen normen en waarden, of die nu humanistisch of behavioristisch waren. Daarover schreef hij het boekje 'Weg met de psychologie' - de (lelijke) titel van deze biografie is eraan ontleend.

Maar Vroon was meer dan een kleurrijke figuur die graag op andermans tenen ging staan. Het is de verdienste van zijn biograaf, de psycholoog en wetenschapsjournalist Vittorio Busato, dat hij laat zien waar Vroon zijn gram vandaan haalde: uit zijn overtuiging dat de psychologie meer was dan gezond verstand en dat het de moeite waard was de inzichten die via empirisch onderzoek waren verkregen en waar je dús wat aan had onder een groot publiek te verspreiden.

Vroon hield niet van populaire psychologie, maar hij was wel een groot voorstander van het populariseren van de wetenschap psychologie. Hij vond het ook de maatschappelijke plicht van psychologische onderzoekers hun bevindingen aan een grotere kring dan alleen collega's bekend te maken.

Zelf ontwikkelde Vroon een theorie over het menselijk brein die de irrationaliteit van de mens zou kunnen verklaren ('Tranen van de krokodil', 1989). Wij reageren steeds op drie niveaus, zegt Vroon: instinctief, emotioneel en rationeel-cognitief. De drie hersengebieden die deze reacties aansturen, zijn in de evolutie na elkaar ontstaan, maar liggen boven elkaar in het brein zonder een goede onderlinge afstemming. De mens kan zichzelf niet bewust kennen, want de coördinatie tussen deze drie lagen, het reptielenbrein, het zoogdierenbrein en de neo-cortex, is (nog) hopeloos onontwikkeld. Het gevolg is dat wij bijvoorbeeld instinctief iets doen wat we later rationeel proberen te verklaren.

Hoewel speculatief was deze theorie wel degelijk bedoeld als een brede verklarende psychologie, die de gangbare kaders overschrijdt. Dat was een andere kant van Vroon: zijn grote kennis van aanverwante gebieden en de onbevangen blik die hem in staat stelde nieuwe dwarsverbanden te leggen. Vroon baseerde zich niet alleen op inzichten uit de psychologie, maar ook op ideeën uit de filosofie, biologie, religie en taalkunde. Hij volgde daarin het spoor van zijn leermeester, de Utrechtse psycholoog en fenomenoloog F. Buytendijk.

Busato geeft een goed beeld van deze twee tegenstrijdige kanten in Vroon: het zoeken naar brede verbanden en het hameren op strenge wetenschappelijke discipline.

Vroons pogingen in Utrecht een eigen onderzoeksprogramma op te zetten kwamen door bezuinigingen en interne spanningen niet van de grond. Busato interviewde collega's van Vroon uit de jaren tachtig en negentig, en dat levert het beeld op van een hoogleraar die zich meer als publicist en popularisator manifesteerde dan als wetenschapper. Vroon was ongekend populair en dat was ook voor de universiteit belangrijk.

Maar inhoudelijk had men weinig waardering voor zijn boeken. Bovendien wekte Vroon persoonlijk irritatie op, niet in het minst door zijn kritiek op de hervormingen in het universitair onderwijs, waarbij hij de universiteit geregeld als Zulo (zeer uitgebreid lager onderwijs) omschreef.

Zijn conflicten met bijna iedereen in de psychologenwereld leidden tot een geïsoleerde positie. Daarbij komt dat het niet lukt internationaal erkenning te krijgen. En ook privé gaat het slecht. Vanaf 1991 begint de neergang van Piet Vroon, die uitmondt in een fysieke en psychische aftakeling.

Busato zoekt de verklaring mede in het calvinistische ouderlijke milieu waar Vroon niet alleen een dwangmatige werkdrift aan over heeft gehouden, maar ook een allesoverheersende somberheid. In een interview in Opzij zegt hij: ,,(...) ik ben erfelijk belast, zou je kunnen zeggen, met een depressieve, zelfs suïcidale vader en moeder.''

De dood van zijn moeder, zijn echtscheiding en het uitblijven van erkenning als wetenschapper werden aanleidingen voor overmatig drankgebruik. Schrijven lukt niet meer, Vroon wordt depressief en psychotisch. Berucht is zijn tv-optreden bij Jack Spijkerman in 1997, waar hij zich door Emile Ratelband liet uitlokken en hem fysiek te lijf wilde gaan.

Op 14 januari 1998 wordt Vroon thuis dood aangetroffen. De oorzaak is een acute alvleesklierontsteking, maar meer nog is zijn dood het gevolg van langdurig alcoholgebruik en zelfverwaarlozing. Busato noemt het dan ook een 'chronische zelfmoordpoging'.

Busato schildert, met gevoel voor de dilemma's waar de psychologie zich voor gesteld ziet, een overtuigend portret van een gedreven psycholoog. Vroons noodlot was dat hij bekend zou worden als het enfant terrible van de psychologie en niet als degene die met een nieuwe theorie orde kon scheppen in de chaotische verzameling van psychologische weetjes en feitjes.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden