null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

EssayLiteratuur

Een goed personage is zoveel meer dan een optelsom van trauma’s

Een verhuizing of een relatiebreuk achter de rug? Niemand kijkt je raar aan als je dat traumatisch noemt. Het begrip trauma heeft zich ons dagelijks leven in gewurmd. En dus ook de literatuur, die spiegel van ons denken. Dat pakt soms goed uit, maar niet altijd.

Arko OderwaldKoos Neuvel en Abel Thijs

Trauma is het Griekse woord voor wond. Een lichamelijke aangelegenheid. Maar tegenwoordig kennen we het begrip trauma ook of zelfs vooral als psychische verwonding. De bloedende geest. Een getraumatiseerd mens is zo bezien iemand die iets verschrikkelijks is overkomen en daar last van blijft hebben, al is de ramp van nog zo lang geleden.

In lichamelijke zin kan een wond zich op uiteenlopende manieren manifesteren. Een wond kan open zijn, of toegedekt, ze kan niet genezen en verzweren of etteren, of met littekens helen. Ze kan zelfs littekenloos aan het zicht worden onttrokken. Het litteken kan lelijk zijn, of zelfs een nieuwe herstelpoging noodzakelijk maken als er een abnormale hoeveelheid littekenweefsel is ontstaan. De wond kan langzaam ontstaan door voortdurende irritatie, met blaren als gevolg, of plotsklaps door heftig geweld van een pistoolschot. Voor vrijwel al deze lichamelijke aspecten van een wond is wel een psychische parallel te bedenken. Het is daarom niet zo gek dat de wond als metafoor voor geestelijke pijn zo gangbaar is geworden.

Arko Oderwald is universitair hoofddocent aan het AmsterdamUMC en coördinator van Literatuur & Geneeskunde, dat jaarlijks een symposium houdt, een boek uitgeeft en een poëzieprijs uitreikt. Koos Neuvel is journalist en schrijver. Abel Thijs is internist in het AmsterdamUMC.

Die uitbreiding en verbreding van de oorspronkelijke betekenis van het woord voltrok zich een beetje sluipend. In de eerste editie van de DSM, het diagnostisch handboek van de psychiatrie, uit 1952, maakt het begrip trauma voorzichtig zijn entree op dit terrein. Het wordt daarin nog uitsluitend gedefinieerd als een omvangrijke, ernstige, fysieke verwonding.

Dat het toch in dit handboek wordt vermeld, komt omdat eraan wordt toegevoegd dat zo’n fysieke verwonding ook tot hersenschade kan leiden en dus relevant is voor de psychiatrie.

Gaandeweg, in volgende edities van de DSM, worden meer zaken benoemd als trauma: de onverwachte dood van een naaste, oorlogsgeweld, seksueel geweld, of de dreiging daarvan. Toch is daarmee niet gezegd dat het begrip trauma van het lichamelijke domein volledig is overgeheveld naar het geestelijke.

Dramatische impact van een ongeluk

Beide betekenissen staan naast elkaar of lopen door elkaar heen en zijn hoe dan ook onlosmakelijk met elkaar vervlochten. Als bij een auto-ongeluk je been zodanig bekneld raakt dat het geamputeerd moet worden, is dat een lichamelijk trauma, maar het ongemak van deze handicap en vooral ook de dramatische impact van het ongeluk, kan leiden tot een hardnekkig geestelijk trauma.

Omgekeerd heeft een psychisch trauma vaak fysieke gevolgen, zo heeft met name de Nederlands/Amerikaanse psychiater Bessel van der Kolk in The body keeps the score overtuigend laten zien. Een psychisch trauma als seksueel misbruik verandert het functioneren van de hersenen, het zet alle alarmbellen in het brein permanent op scherp. Een psychisch trauma vormt ook een aanslag op het immuunsysteem en verslechtert daarmee de lichamelijke gezondheid.

Het is niet de enige verschuiving en uitbreiding van betekenis. Minstens zo belangrijk is dat steeds meer, ogenschijnlijk minder ingrijpende gebeurtenissen, als traumatisch worden betiteld. In de vijfde en vooralsnog laatste editie van de DSM, uit 2013, wordt nog steeds een vrij strenge definitie gehanteerd: plotselinge dood en seksueel geweld kunnen als traumatische gebeurtenissen worden betiteld, pas als dat aan de hand is komt de daaronder lijdende mens in aanmerking voor de diagnose: posttraumatisch stresssyndroom (PTSS).

null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

Maar in het alledaagse taalgebruik gaat het daar allang niet meer alleen om. Ook een verhuizing of een relatiebreuk worden door sommige mensen als traumatisch aangemerkt. Het zijn gebeurtenissen die toch een ander aanzien hebben dan zoiets als een brute verkrachting.

Verbreid als een olievlek

Het begrip trauma is zich dus, nadat het zijn beperkte, omsloten terrein als fysieke verwonding heeft verlaten, als een olievlek over het maatschappelijk terrein gaan verbreiden. Dit fenomeen wordt wel concept creep genoemd en geldt niet alleen voor trauma, maar net zo goed voor veel andere in de gezondheidszorg gangbare begrippen, zoals autisme en depressie.

Verslaving hoort daar zeker ook bij, dit begrip laat zich al even moeilijk begrenzen. Het is allang niet meer exclusief gereserveerd voor in de goot liggende junkies en alcoholisten, ook een sterke voorkeur voor chocola en verfijnde schoenen, kan al als verslaving worden betiteld.

Bent u het woord trauma anders gaan gebruiken? Reacties (max. 150 woorden) zijn welkom via tijdgeestreacties@trouw.nl. Graag naam en woonplaats vermelden.

Door de inflatie waaraan deze begrippen onderhevig zijn, dreigen zij veel van hun betekenis te verliezen. Heeft ieder mens niet zijn of haar eigen trauma of misschien zelfs een heel aantal tegelijk? Dat gaat ver, mogelijk té ver.

Toch valt die inflatie moeilijk de kop in te drukken. Het komt bij zoiets als trauma niet in de laatste plaats door een moeilijkheid die in het begrip zelf zit. De reactie van een mens op een dramatische gebeurtenis valt namelijk slecht te voorspellen. Niet iedere vrouw die ooit seksueel misbruikt is – wat niet zonder reden een ernstig trauma heet te zijn – houdt daar blijvende klachten aan over. Sommige verwondingen kunnen voorspoedig helen.

Open wonden die blijven schrijnen

Tegelijk kunnen mensen die ogenschijnlijk minder dramatische gebeurtenissen hebben meegemaakt daar wel iedere dag opnieuw last van hebben, het zijn de open wonden die maar blijven schrijnen.

Kunstenares Frida Kahlo belichaamt de bijzondere lotgevallen van het traumabegrip. Ze heeft de nodige gruwelijkheden in haar leven meegemaakt, zoals de ziekte polio waardoor zij gehandicapt raakte en een ernstig verkeersongeluk waardoor zij tijdenlang in een korset van gips vastgebonden in bed moest blijven liggen. Toch hebben die gebeurtenissen haar geest niet verwoest, integendeel.

Maar dat haar man het aanlegde met haar zuster bleef haar wel aanhoudend, onvoorstelbaar veel pijn doen. Het voelde aan als een heus trauma. Kortom, een volgens de maatstaven van de DSM niet als trauma te benoemen gebeurtenis kan dus leiden tot ernstige traumaklachten, en vice versa.

Door die concept creep is het begrip trauma alomtegenwoordig geworden in de hedendaagse cultuur. En daarmee ook in de kunsten. Niet tot ieders genoegen. In januari 2022 verscheen er een essay van Parul Sehgal in The New Yorker, getiteld The case against the trauma plot. Daarin keerde de schrijfster zich tegen de dominantie van het traumathema in de moderne literatuur.

Die leidt volgens haar al te vaak tot een zielloze vorm van kunst, zo een die de inwisselbaarheid heeft van een moderne hotelkamer. Het bezwaar van Sehgal valt als volgt te typeren. Vraag: een individu heeft het moeilijk in het leven, en hoe komt dat dan? Antwoord: door de vreselijke dingen die in zijn jeugd zijn gebeurd, dingen die onbenoemd zijn gebleven maar die in dit boek of deze film nu echt, met name in de vorm van flashbacks, worden blootgelegd. Conclusie: wie als toeschouwer eenmaal kennis heeft van dat verleden, weet waarom deze persoon zich in het heden zo onmogelijk of deerniswekkend gedraagt.

Gedwongen tot prostitutie

Parul Sehgal benoemt als prototype van zo’n roman het in 2015 verschenen Een klein leven van de Amerikaanse schrijfster Hanya Yanagihara, dat ook in Nederland een grote bestseller was. In de roman worden de trauma’s van hoofdpersoon Jude stuk voor stuk blootgelegd. En dat zijn er nogal wat: hij is verkracht door priesters, als jongen is hij gedwongen tot prostitutie, zijn minnaar heeft hem mishandeld en gepoogd hem te vermoorden, zijn beide benen zijn geamputeerd.

Het verhaal draait om de vrienden van Jude, zijn lijden wekt hun hulpvaardigheid op, zij stellen alles in het werk om zijn aandrang tot zelfdestructie te beteugelen. De nood van Jude inspireert tot onbaatzuchtige toewijding. En dat moet veel lezers van dit boek op hun beurt geïnspireerd hebben.

null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

Voor Sehgal is dat niet genoeg om te spreken van een geslaagd literair werk. Het boek is voor haar een voorbeeld van hoe het trauma de identiteit van een individu volledig bepaalt. Daardoor wordt evenwel de persoonlijkheid van Jude platgeslagen, hij is niets anders dan zijn verzamelde trauma’s.

Sehgal pleit ervoor om die exclusieve fixatie op het verleden los te laten. Het is niet nodig om alles te weten wat er ooit gebeurd is en je hoeft niet elk karakter te herleiden tot een trauma van lang geleden. Soms is het beter iets in het midden te laten. Als lezer dien je de vrijheid te hebben om zelf het nodige in te vullen. En alleen als een persoon meer is dan de optelsom van zijn trauma’s ontstaat er een rijk, veelzijdig karakter, zo een dat zich nooit helemaal laat benoemen en vastpinnen.

et legerjack van Travis Bickle

Gelukkig zijn er in literatuur en film genoeg geslaagde voorbeelden van hoe wél op een gelaagde en artistiek uitdagende manier met trauma om te gaan. Neem de klassieke film Taxi Driver. Dat de hoofdpersoon Travis Bickle getraumatiseerd is in de oorlog valt alleen maar te vermoeden, bijvoorbeeld vanwege het legerjack dat hij draagt.

Met zijn slapeloosheid, zijn hunkering om schoon schip te maken in de stad New York en die te ontdoen van alle kwaad, gedraagt hij zich onmiskenbaar als een getraumatiseerd mens.

Maar als kijker weet je het nooit helemaal zeker. Misschien is Travis Bickle wel ‘gewoon’ een ietwat contactgestoord en sociaal geïsoleerd mens, iemand die droomt van een heldenbestaan met bijbehorende erkenning en roem. Hoe dan ook blijft er het nodige te raden over.

Soms kan er weinig misverstand bestaan over wat er gebeurd is. In de roman Zwarte schuur windt Oek de Jong er weinig doekjes om aan welk jeugdtrauma hoofd­persoon Maris Coppoolse lijdt: hij heeft als veertienjarige een gruwelijk ongeluk veroorzaakt waarbij een meisje omkwam. De Jong is het ook te doen, zoals hij in een interview met Jellie Brouwer heeft gezegd, om in de roman gedetailleerd te onderzoeken op welke manier dat trauma doorwerkt in de rest van het leven van Maris.

Grote, creatieve, schilderkunstige krachten

Een leven waarin hij een glansrijke carrière als schilder opbouwt, het trauma wegdrukt, totdat hij op een zeker moment er niet onderuit kan het toch onder ogen te zien. In zijn geval is het trauma niet uitsluitend een terneerdrukkende gebeurtenis, het maakt ook grote, creatieve, schilderkunstige krachten bij hem vrij. Maris Coppoolse is een niet in één hoek te drukken persoonlijkheid, iemand ook die erin slaagt het trauma te verwerken.

De roman van Oek de Jong is een van de voorbeelden dat de nadrukkelijke aanwezigheid van trauma in de hedendaagse kunst niet per se een verarming is. Zoals met zoveel: er bestaan nu eenmaal kwaliteitsverschillen.

Genoeg literatuur die inzicht biedt in de werking van een trauma bij een individu en tegelijkertijd een artistieke verrijking vormt. Voor iemand als Manon Uphoff betekende dit dat zij bij het schrijven over trauma voor haar roman Vallen is als vliegen zelfs haar eigen taal moest smeden. Ze had het gevoel dat de bestaande begrippen en labels niet toereikend waren om haar ervaringen te verwoorden.

Het mondde uit in het tegendeel van de door Sehgal zo verafschuwde, zielloze vorm van kunst. Het is wat goede literatuur over trauma vermag: op hoogst individuele wijze de beschadiging en de veerkracht van een mens onder woorden brengen. Laten zien hoe te leven met littekens.

Dit essay is een bewerking van de inleiding bij de bundel Een open wond, over hoe trauma wordt opgevoerd in literaire fictie, die verschijnt bij uitgeverij De Tijdstroom. Het boek wordt 17 juni gepresenteerd in het AmsterdamUMC, tijdens het jaarlijkse symposium van Literatuur & Geneeskunde. Trauma is het thema dit jaar, er zijn lezingen van Berber Kapitein, Dorly Deeg en Arko Oderwald en een interview met schrijver Oek de Jong. Gratis kaarten via website@litmed.nl.

Lees ook:

Psychiater Paul Conti beschrijft trauma als een epidemie waarvoor geen vaccin bestaat

Nadat hij zelf een trauma had meegemaakt, ontdekte de Amerikaanse psychiater Paul Conti dat trauma’s een verborgen epidemie zijn in onze samenleving

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden