Review

Een gebarsten, gescheurde en poreuzige zuil

Luiheid en vooroordeel zijn er debet aan dat 'katholiek' in de eerste vijftig, zestig jaar van de afgelopen eeuw vaak wordt gelijkgesteld met anti-modern, reactionair, een gedweeë kudde. Wie echt toeziet zal dat clichébeeld moeten bijstellen en de (ex-)katholiek van na de verzuiling zal zich over de geschiedenis van zijn (groot-)ouders niet zó hoeven schamen.

Die conclusie trekt de historicus dr. Paul Luykx (KU Nijmegen) in zijn bundel 'Andere katholieken - Opstellen over Nederlandse katholieken in de twintigste eeuw'. Hij bestrijdt daarin onder meer wat de kerkhistoricus, jezuïet dr. Jan Bots ,,op extreme manier'' uitdraagt: dat er tot diep in de jaren vijftig sprake is van een 'ongebroken eenheid' en een 'lofwaardige volgzaamheid' onder de katholieken, die dan in de jaren zestig snel ,,door de rebellie van een nieuwe klasse van kritische intellectuelen uit de gegoede burgerstand'' wordt tenietgedaan.

Met deze bundel van her en der eerder verschenen opstellen (onder meer al één onder dezelfde titel) wil Luyckx dat alom erkende beeld van Bots ontmaskeren: de eenheid van de katholieken is er de hele eeuw door een geweest met barsten en scheurtjes. Kritische katholieken waren er steeds, de 'Doorbraak' van na de oorlog kende zijn voorlopers vóór de oorlog. Al in 1931 kwam een arts tot de slotsom dat de rk kerk haar invloed in de slaapkamer aan het verliezen was. Terzelfder tijd stelden de bisschoppen bedroefd vast dat ,,een zeer groot deel van onze jeugd de noodige volgzaamheid weigert'' waar het de sportbeoefening betrof. En de volgzaamheid van de rk media, van de politiek en het sociale middenveld, de kunstenaars en intellectuelen van toen mag ons nu hogelijk verbazen, maar toen bezorgden ze de kerkleiding steeds weer kopzorg. Soms zag zij zelfs ronduit rebellie, zoals onder de katholieke schrijvers en dichters rondom het tijdschrift De Gemeenschap en ook degenen die met notoire niet-katholieken als Ter Braak en Du Perron in het antifascistische Comité van Waakzaamheid zitting namen - onder hen Van Duinkerken en de 'Zalige' Titus Brandsma. Hun heldendaad kan overigens net zo gemakkelijk het gelijk van pater Bots ondersteunen, omdat allen op de eerste knip van de bisschoppelijke vingers het comité weer schielijk verlieten.

Een nadeel van artikelen bundelen tot een boek komt naar voren in Luyckx' slotverhaal - over de katholieken en het fascisme, het verzet, de Nederlandse Unie en hun houding jegens de joden, hun bijdrage aan de onderduik. Interessant, maar vanuit duidelijk een ander perspectief geschreven. Dat perspectief was misschien beter vastgehouden, wanneer bewegingen als Zwart Front en Verdinaso, of mensen als Arnold Meijer, Albert Kuyle en Wouter Lutkie waren gewogen als 'andere katholieken'.

De katholieke zuil bestaat niet meer; dat weten we wel. En dat ze ging wankelen, omdat de poreuzigheid al in haar voetstuk zelf zat is al meer dan eens in de afgelopen decennia door historici en sociologen aannemelijk gemaakt. Misschien is het ook vroeger wel gevreesd of stiekem geweten. Waarom fulmineerden ze zo ontzettend tegen atheïsten, communisten, neomalthusianen, homoseksuelen, tegen bellamyanen en crematisten, tegen de vrijmetselarij en de Rotary? Het offensief tegen al dat kwaad kon volgens Luycks alleen maar voortkomen uit de vrees dat die nieuwigheid ook de eigen zuil zou penetreren.

Ze hebben het niet kunnen tegenhouden. Onderzoek bevestigt het keer op keer. Katholieken in Nederland hebben geen geestelijke of psychologische bloedgroep, resusfactor of DNA die hen van anderen onderscheidt. Zestig, zeventig jaar geleden waren er al enkelen die dat vermoedden en thans zijn er nog steeds die het betwijfelen. Of je die gelijkschakeling moet toejuichen dan wel betreuren valt buiten het kader van dit stukje.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden