Review

Een Friesland zonder Bartlehiem?

Friesland heeft 419 dorpen en steden, plaatsen en vlekken.

Van Slijkenburg in het zuiden tot Moddergat aan de Waddenzee. Onwaarschijnlijk veel voor een provincie met 643 000 inwoners, en bedenk dat veel dorpen maar enkele tientallen inwoners hebben.

Peter Karstkarel is de 'cultuurpaus van Friesland'-beetje oneerbiedig geformuleerd, maar hij geniet met zijn opvallende verschijning (lange grijze jas aan, grijze hoed op, camera om de nek) en zijn kennis van het Friese cultureel erfgoed grote bekendheid binnen en buiten de provinciegrenzen. Hij heeft iets met dorpen. Want, zegt de geboren Sneker die in Leeuwarder woont, 'dorpen zorgen voor de welkome vertraging in mijn drukke bestaan'. Als hij ergens een afspraak heeft, maakt hij vaak een omweg -om 'even een of meer dorpen te proeven'.

In de afgelopen jaren maakte hij van wat hij plaats, dorp, stad of vlek noemt 'dorpsportretjes'. Hij raadpleegde oude atlassen en de 'Tegenwoordige Staat van Friesland'uit het einde van de 18de eeuw en beschreef hoe de dorpen er nu uitzien, inclusief hun mooie en lelijke kanten. Ook heeft hij ze gefotografeerd, waarbij opvalt hoeveel schitterende kleine kathedraaltjes het Friese platteland telt. Karstkarel noemt de compacte portretten 'kennismakingen': hij hoopt nog eens uitgebreide dorpsbeschrijvingen te kunnen maken. Laat hij maar gauw beginnen. Karstkarel heeft zelf zijn selectie dorpen geselecteerd. Friese dorpen zijn net mensen, is zijn stelregel: ze verschillen onderling sterk, zelfs bij aanvankelijke gelijkenis. Naast de Elf Steden, de dorpen waarvan de groei min of meer (Drachten, Heerenveen) uit de hand is gelopen of die je historisch al 'bijna stad' kunt noemen (Woudsend, Molkwerum), telt hij terpdorpen, dijkdorpen en komdorpen, weg-en waterdorpen, veen-en heidedorpen, kale en groene dorpen, roomse en gereformeerde dorpen.

Maar Karstkarel neemt ook plekjes op die administratief niet als een zelfstandig dorp worden beschouwd, zoals het buurtschap Oostmahorn aan de voormalige Lauwerszee dat lange tijd de vertrekplaats was van de veerboot naar Schiermonnikoog en de ligplaats van de beroemde reddingboot Insulinde van schipper Toxopeus.

”Mijn gevoel, mijn emotionele ervaring, maar ook het respect voor de dorpshistorie, hebben me parten gespeeld”, verontschuldigt hij zich. Het zij hem vergeven, want in 'De Dikke Karstkarel'(ruim duizend pagina's, bijna twee kilogram) staan dorpen en vlekken die ook zelf verbaasd zijn dat ze een plaatsje hebben gekregen. Al het moois dat Friesland zo'n provincie vol verrassingen maakt en waarom je, net als Karstkarel, er het liefst met enorme omwegen doorheen reist, staat erin. Ook plaatsjes die je alleen al om hun naam gezien moet hebben: Bontebok, Katlijk, it Heidenskip.

Maar als hij op zijn gevoel sommige buurtschappen zonder dorpsstatus toch opneemt in zijn 'dorpenboek', waarom laat Karstkarel dan het bekendste schaatsbuurtje van Friesland weg? Bartlehiem -geen kerk of zelfstandige status, alleen een bruggetje met wat huizen, een kroeg en een voormalig klooster -krijgt slechts een vermelding in het register. Geen dorp, maar wel bekend tot achterin Amerika en midden-Australië. Als dát geen emotionele reden is, moet het wel gebeuren uit eerbied voor Reinier Paping, Jeen van den Berg en Arie Kleywegt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden