Review

Een Fellini-achtig religieus landschap

Een jaar of tien geleden werd in de buurt van New York een jonge vrouw ontvoerd. Dit keer ging het niet om geld, maar om geloof. Volgens haar ouders was de 22-jarige Marisue Greve lid van een gevaarlijke religieuze sekte. Er deden de gebruikelijke verhalen de ronde over misbruik en hersenspoeling.

RICHARD SINGELENBERG

Omdat Marisue er niet over peinsde de groep te verlaten, had haar familie een deprogrammeur ingehuurd. Wellicht dat deze vorm van eigentijds exorcisme uitkomst kon bieden. Maar wat opzien baarde was dat het dit keer niet ging om noviteiten als de Moonies, Hare Krishna of Scientology, maar om de Dochters van Maria, een strenge en ultrareactionaire katholieke kloosterorde.

Deze gemeenschap maakt deel uit van het St Pius V Genootschap, een afsplitsing van de beweging van de dissidente Franse aartsbisschop Marcel Lefebvre. Dat deze geëxcommuniceerde prelaat, ondanks zijn tirades tegen de liturgische en theologische vernieuwingen die het Tweede Vaticaanse Concilie had geïntroduceerd, de deur naar Rome op een kier hield, beschouwden veel van zijn aanhangers als heulen met de vijand.

Toen Lefebvre ook nog verordonneerde dat er voor Johannes Paulus II gebeden moest worden, sloeg de vlam in pan en was het schisma van de waarachtige antipausgezinden een feit. Het enige dat hen resteerde was volledige afzondering van de wereld en terug te keren naar de tradities van voor de vermaledijde kentering. Alleen zo was het mogelijk de dreigende Apocalyps te doorstaan.

Dat menig verontruste buitenstaander het idee had dat zich achter de ondoordringbare muren van de Dochters van Maria een poel van verderf schuilhield, had dan ook meer te maken met de onbekendheid van deze deviante kloosterorde, dan met hitsige abten die onschuldige novices zouden belagen.

Het St Pius V Genootschap is een van de afvallige katholieke enclaves in de Verenigde Staten die de socioloog Michael Cuneo in zijn onlangs verschenen boek The Smoke of Satan in kaart heeft gebracht. Want sinds Vaticanum II gist het ook in Amerika. Talloze katholieken, verontrust door de ingeslagen koers die uit dit kardinalenoverleg voortvloeide, hebben zich verenigd in een Fellini-achtig religieus landschap van anti-abortus zeloten, radicale sekten, Maria-vereerders en Fatima-exegeten.

Zonder zwaarwichtige theoretische beschouwingen, maar met veel materiaal uit eigen observaties, schetst Cuneo een boeiend beeld van deze, zoals hij noemt, 'katholieke ondergrondse'. Globaal onderscheidt hij een conservatieve richting, die zich met name profileert in de anti-abortusbeweging maar verder goede relaties onderhoudt met het Vaticaan, en een afvallig traditionalistische stroming die in het gunstigste geval de legitimiteit van de huidige paus in twijfel trekt.

Zo blijkt dat de conservatieven zich in de strijd voor het ongeboren kind uitstekend kunnen vinden met de fundamentalistische protestanten; dat de laatsten zich af en toe mateloos ergeren aan de soms dweperige Heilige Maagd-verering van de eersten, wordt voor de goede zaak op de koop toe genomen. Dat Cuneo overigens met geen woord rept over Opus Dei, moet worden toegeschreven aan de betrekkelijke onbekendheid van deze omstreden beweging in de Verenigde Staten. Het meest fascineert zijn beschrijving van de ware dissidenten. De schrijver heeft een soort antropologische expeditie ondernomen om deze rafelrand in beeld te brengen en antwoord te krijgen op de vraag wat mensen beweegt zich daarbij aan te sluiten (Bij de Dochters van Maria kwam hij overigens niet verder dan een koele ontvangst bij de receptie). Daarbij stuit hij onder andere op sekten waarin het sedevacantisme wordt aangehangen.

Deze doctrine komt erop neer dat de pauselijke zetel vacant is. De betonnen redenering gaat als volgt: als de katholieke leer de eeuwige waarheid bezit en het pausdom ervoor moet waken dit principe in stand te houden, dan is iedere paus die de leer fundamenteel verandert een neppaus. Vaticanum II heeft de katholieke leer substantieel gewijzigd, ergo sindsdien zijn alle pausen niet pluis. Als ze geen ketters zijn, zo beweren anderen weer, dan zijn het waarschijnlijk dubbelgangers die door een sinister complot van verdorven kardinalen op de Heilige Stoel zijn gezet.

Een uitzondering wordt gemaakt voor Johannes Paulus I, want die wilde terug naar het oude. Dat hij slechts een maand na zijn ambtsaanvaarding stierf moet dan ook niet worden toegeschreven aan een natuurlijke dood, maar aan een moordaanslag van de uit joden, communisten en vrijmetselaars bestaande Vaticaanse elite.

Een belangrijk probleem waar deze bewegingen mee kampen is de bisschopswijding. Daar is immers pauselijke toestemming voor nodig, een formaliteit waar de rebellen zich overigens niet aan storen. Maar vindt maar eens een bisschop die deze consecratie wil voltrekken, zonder dat deze de kans loopt acuut door Rome uit de laan gestuurd te worden.

Daarvoor hebben de separatisten een bondgenoot gevonden in de oud-katholieken, die niet te beroerd zijn om af en toe een bisschop naar dit broeierige milieu af te vaardigen en dit ritueel uit te voeren. Op het eerste gezicht lijkt het opmerkelijk dat de liberale navolgers van de muitende Utrechtse Jansenisten zich inlaten met hun superreactionaire geloofsverwanten. Het blijkt echter dat de mijlenver uiteenlopende theologische en liturgische inzichten het gemakkelijk afleggen tegen de gezamenlijke afkeer van het pausdom.

Cuneo stuit op een wereld die bol staat van bloemrijke samenzweringstheorieën, stomende eindtijdprofetieën, rabiaat antisemitisme, onderlinge intriges en een fikse dosis paranoia jegens buitenstaanders in het algemeen en andersdenkende katholieken in het bijzonder. In die zin is deze katholieke onderbuik nauwelijks te onderscheiden van het bonte pallet van ultra-orthodoxe sekten van protestantse signatuur.

Dat geldt ook voor de meest radicale kenmerken. Geïnspireerd door Christian Identity, het groezelige mengsel van protestants fundamentalistisme en rechts-extremisme en een belangrijk substraat voor de militia's, sluiten ook sommige katholieke separatisten gewelddadig optreden in de nabije toekomst niet uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden