null Beeld

RecensieBoeken

Een eerbetoon aan Carry van Bruggen en Jacob Israël de Haan, schrijvende broer en zus

Hij is min of meer vergeten, zij wordt nog altijd geloofd. Drie uitgaves vestigen aandacht op het werk van Carry van Bruggen en Jacob Israël de Haan, zus en broer.

Stel dat het genie Shakespeare een minstens zo begaafde zus had gehad, vroeg Virginia Woolf zich af in Een kamer voor jezelf. Had die kans gemaakt op blijvende roem? Ik moest aan Woolfs bekende gedachtenexperiment denken nu Barber van de Pol in haar biografie Er is geen ander zijn dan anders zijn aandacht vraagt voor romanschrijver, essayist en filosoof Carry van Bruggen (1881-1932), de Nederlandse evenknie van Virginia Woolf en de iets oudere zus van collega-auteur Jacob Israël de Haan (1881-1924).

Querido brengt naast het essay van Van de Pol ook Van Bruggens roman Eva opnieuw uit. Uitgeverij Cossee komt met een nieuwe vertaling van De vriendt keert terug, de roman die de Duitse schrijver Arnold Zweig in 1929 baseerde op het leven van Jacob Israël de Haan.

Carry van Bruggen circa 1928. Beeld
Carry van Bruggen circa 1928.

Anders dan de denkbeeldige zus van Shakespeare overvleugelt Carry’s reputatie die van haar broer Jacob. De Haan is al lang vergeten, Van Bruggen had en heeft altijd nog pleitbezorgers. De invloedrijke criticus en essayist Menno ter Braak erkende dat ze hem bij het vinden van zijn weg flink had bijgelicht en wist op zijn beurt eigen bewonderaars als H.A. Gomperts, Renate Rubinstein en J. Goudsblom voor haar te enthousiasmeren. Ook bij de universitaire neerlandistiek is ze zeer in tel gebleven.

Met Er is geen ander zijn dan anders zijn. Denken met Carry van Bruggen brengt Barber van de Pol een eerbetoon aan de door haar bewonderde auteur, een klaroenstoot kun je zeggen. Zelden kreeg ik zo’n intense liefdesverklaring onder ogen. Het is dat het motto is ontleend aan Jerôme Heldring – ‘Wie Carry van Bruggen citeert, kan bij mij een potje breken, en wanneer een politicus dat doet, ben ik geneigd op hem te stemmen’ – anders had Montaigne’s definitie van vriendschap volstaan: ‘Omdat zij het was, omdat ik het was.’

Intieme relaties plegen te beginnen bij spiegeling, identificatie, bij wat zo mooi ‘de schok der herkenning’ heet. Van de Pol gaat daar ver in. Bespreekt ze een aspect van Carry van Bruggens leven en werk, dan knoopt ze er een ervaring, een inzicht, een wederwaardigheid van haarzelf aan vast.

Van de Pol ís een Carry

Ze lijkt, jawel, ook uiterlijk op Carry. Ze is een Carry. Tot Van de Pols lof moet ik zeggen dat haar beeld van het idool niet uit de pas loopt bij wat gangbaar is, maar zowat de helft van Er is geen ander zijn dan anders zijn behelst de autobiografie van Barber van de Pol.

Carry van Bruggen, afkomstig uit een joods-orthodox milieu, een paar jaar werkzaam als onderwijzeres en dan voltijds publicist, was een non-conformistische dwarsdenker pur sang, zo laat ook Van de Pol zien. Ze was overtuigd feminist en socialist, maar vrijgevochten als ze was, paste ze ervoor om zich voor een of ander karretje te laten spannen of achter een vlag aan te lopen.

Dwarsdenken zat in de familie, getuige de vele conflicten waar de eigengereide vader De Haan mee te maken kreeg. Broer Jacob gooide de kont eveneens tegen de krib. Met de autobiografische roman Pijpelijntjes (1904) profileerde hij zich unverfroren als homoseksueel en werd daarvoor gestraft met sociale uitsluiting. Toen hij naderhand terugkeerde tot het geloof waarin hij was opgevoed en naar Palestina emigreerde om daar te helpen bij het opbouwen van het Beloofde Land, keerde hij zich al snel van het zionisme af en begon warme contacten te onderhouden met de Arabische bevolking, van hoog tot laag. Dat liep niet goed af.

Jacob Israël De Haan, gekleed als Arabier. Beeld
Jacob Israël De Haan, gekleed als Arabier.Beeld

Carry en Jacob waren één in de wil om aan hun eigenheid vast te houden en daarvan als schrijver te getuigen, in journalistieke artikelen, columns, verhalen en romans. Hun werk zou je, met een term die naderhand is bedacht voor auteurs als Gerard Reve, bekentenisliteratuur mogen noemen. Allebei waren ze bezield van de drang om te begrijpen, zichzelf in de eerste plaats.

De twee neigingen van het individu: zich te onderscheiden én zich te conformeren

Van Bruggen profileerde zich niet alleen in vele honderden artikelen en columns, maar vooral in Prometheus, een meer dan zevenhonderd pagina’s omvattend vertoog over de staat van de mens. Aanleunend tegen de indertijd populaire wijsbegeerte van Hegel, beschreef Van Bruggen hoe elk individu wordt beheerst door twee neigingen: de wil om zich te onderscheiden en de noodzaak om zich te conformeren. ‘Distinctiedrift is levensdrift, eenheidsdrift is doodsdrift’: in dat vaak geciteerde adagium vatte ze haar inzicht samen.

Prometheus was een prestatie van formaat, maar ook een tamelijk taai en moeizame denkoefening, constateert Van de Pol. Wie voeling wil krijgen met Van Bruggens worsteling om greep op de chaos te krijgen kan beter terecht in haar columns en haar zojuist herdrukte Eva (1927), een gefictionaliseerde autobiografie. In prachtig, zintuiglijk proza roept Van Bruggen een reeks momenten uit haar leven op, te beginnen bij haar puberteit en eindigend als ze halverwege de veertig is.

Carry van Bruggen met haar kinderen vlak voor de verschijning van Prometheus, 1919. Beeld
Carry van Bruggen met haar kinderen vlak voor de verschijning van Prometheus, 1919.

De maat wordt aangegeven door wat ze de slingerslag noemde, het eeuwige besef dat ze een ‘in-één-gehechte twee’ en een ‘tegen-zichzelf-gerichte één’ was, een verdeeld karakter dat steeds vroeg om vrijspraak voor zichzelf om daarna meteen in hoger beroep te gaan. ‘Het wil alles-samen-één-worden in mijn doorgronding, door mijn begrip… elk ding dringt mij, het smeekt mij dat ik het, in mijn doorgronding, aan alle andere dingen verbinden, met alle andere verenigen, dat ik het uit zijn eenzaamheid verlossen zal… bruggen en bloemen… huizen en gebouwen, alles van de hemel en alles van de aarde… maar ik kan het niet…’

Kort na de verschijning van Eva werd de chaos Carry van Bruggen te veel. De jaren tot haar zelfgekozen dood in 1932 bracht ze door in verschillende inrichtingen. Haar einde was zeker zo tragisch als dat van broer Jacob. In Eva liet ze het naar hem gemodelleerde personage David een einde aan zijn leven maken, maar in werkelijkheid was hij drie jaar eerder uit de weg geruimd door de Haganah, het geheime Joodse leger.

Lang ging het gerucht dat De Haan het slachtoffer was van eerwraak

Aan Jacob de Haans lotgevallen in Palestina ontleende de Duits-Joodse auteur Arnold Zweig (1887-1968) de stof voor zijn vanwege het Israëlisch-Palestijnse conflict nog altijd actuele roman De Vriendt keert terug (1929), zojuist in een nieuwe vertaling verschenen. De daarin verhaalde feiten komen grotendeels overeen met wat zich werkelijk voordeed, terwijl Zweig zijn roman schreef toen men nog twijfelde of de moord een politiek karakter had. Lange tijd is er geloof gehecht aan het gerucht dat De Haan slachtoffer was van eerwraak door de familie van een Arabische jongen die hij het hof maakte. Maar daar gaat Zweig niet in mee.

Hoewel de schrijver geen doekjes windt om het steile, niet tot compromissen geneigde karakter van Jitschak Jozef de Vriendt alias Jacob Israël de Haan, ligt zijn sympathie duidelijk bij zijn hoofdpersoon. Toen Zweig, aanvankelijk zionist, in 1933, na de machtsgreep van Hitler, uit Duitsland vluchtte en zich in Palestina vestigde, begon ook hij anders te oordelen over het zionistisch project. In 1948 vestigde hij zich in communistisch Oost-Duitsland, waar hij het bracht tot voorzitter van de Akademie der Künste en lid van het parlement.

Dat Zweig zich in zijn personage én diens model heeft ingeleefd, blijkt uit zijn aandacht voor de kwatrijnen die De Haan de laatste jaren van zijn leven schreef. Vanwege de door knapenliefde en geloofstwijfels gedomineerde thematiek horen ze in even sterke mate tot de bekentenisliteratuur als de romans van Carry. Wat mij betreft zijn ook die kwatrijnen aan een herdruk toe.

null Beeld

Barber van de Pol Er is geen ander zijn dan anders zijn. Denken met Carry van Bruggen Querido; 312 blz.
€ 21,99

null Beeld

Carry van Bruggen Eva Querido; 200 blz. € 11

null Beeld

Arnold Zweig De vriendt keert terug Vert. Jantsje Post en Lilian Caris. 291 blz. € 25,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden