TaalTon den Boon

Een despoot of tiran, dat is vrijwel altijd een man

Gelukkig heeft Turkije een man als president, want anders hadden Kamerleden dit bevriende staatshoofd afgelopen week niet kunnen uitmaken voor een despoot of tiran. Despoot en tiran verwijzen namelijk gewoonlijk naar iemand van het mannelijk geslacht. Vrouwelijke varianten als despotin en tiranne zijn zelfs zo zeldzaam, dat de Dikke Van Dale ze niet eens vermeldt. 

Dat wil niet zeggen dat deze woorden nooit zijn aangetroffen. Zo had de Java-bode het in 1889 over een vrouw die liep op een manier ‘die de geborene despotin’ verried, en schreef Trouw in 1992 dat de laatste Chinese keizerin Cixi, die lang een slecht imago had, bij nader inzien toch niet zo’n heel erge ‘paleisfeeks’ of ‘tiranne’ was geweest. Ook verwante vrouwelijke benamingen dwingelandesse en potentate zijn trouwens zeldzaam.

Besloten in de etymologie

Dat het in het geval van despoot en tiran doorgaans om een man gaat, ligt eigenlijk al besloten in de etymologie van deze woorden. Het Nederlands heeft despoot vrij kort na de revolutie van 1789 ontleend aan het Frans, waarin despote in zwang was geraakt ter aanduiding van autoritaire alleenheersers. Via het Latijn gaat dit woord verder terug op de Griekse taalvorm despótēs (heer des huizes), waarin het eerste deel verwant is met domos (huis) en het tweede met posis (heer, echtgenoot). Op dat laatste woord is ook potentaat terug te voeren is, evenals het woord potent.

Tiran is veel ouder. Het is een Frans leenwoord (tyran), dat via tyrannus (heer, meester) in het Latijn teruggaat op het Griekse woord voor heer of vorst: túrannos. In de Middeleeuwen werd tiran gebruikt ter aanduiding van de baarlijke duivel zelf, maar ook voor andere afschrikwekkende figuren, zoals de Bijbelse reus Goliath. In de 16de eeuw werd het daarnaast gebruikelijk om eigentijdse heersers aan te duiden als tiran. Zoals we nu nog steeds doen.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden