Review

Een boek dat zegt ' niets is echt' is zelf onecht

Niets is meer écht echt. We kopen geen gebruiksvoorwerpen meer, maar symbolen. En de tv is het tegendeel van een venster op de werkelijkheid. Alles is ' teken', zei Jean Baudrillard begin jaren tachtig.

Duizeling bevangt je bij het lezen van ' De fatale strategieën' van de socioloog Jean Baudrillard. Zinnen, beelden, metaforen en terzijdes buitelen over elkaar heen. Van alle postmoderne denkers is Baudrillard verreweg de meest barokke en onnavolgbare. Hij heeft mij, voor driekwart altijd nog een kind van de Verlichting, altijd wantrouwen ingeboezemd en herlezing van zijn werk bevestigt dat vooroordeel. Baudrillard blijkt na twintig jaar nog altijd de Johnny the Selfkicker van de postmoderne filosofie.

Daar zit een zekere logica in. Het kernidee van Baudrillard is dat alles in de postmoderne wereld zijn betekenis verloren heeft. Dingen worden niet meer geproduceerd, bezeten en gekoesterd om wat ze zijn maar om wat ze representeren. De moderne consument koopt niet meer omdat hij iets nodig heeft maar omdat kopen zelf behoort tot zijn status, hoe vluchtig het genot daarvan ook is. Als het gekochte zijn nut moet bewijzen, stelt het teleur of is het niet meer interessant.

Dat zijn bekende cultuurkritische geluiden van neo-marxistische snit, maar Baudrillard ging verder. Niet alleen de (koop) waar is ' vervreemd' van zijn natuurlijke functie. Alles heeft zijn relatie met de werkelijkheid verloren. Woorden verwijzen niet meer naar dingen, maar alleen nog maar naar elkaar '' en zo is er een wezenloos ' gepraat' ontstaan dat zijn bestaansrecht bewijst doordat mensen aan deelname daaraan hun bestaansrecht afmeten '' met een variant op Descartes: ' Ik ben want ik praat' '' en waarover doet er niet zoveel toe.

Wat geldt voor woorden, geldt misschien nog wel sterker voor de beelden waarmee de postmoderne media-mens onophoudelijk wordt gebombardeerd. Wat is er aan alles wat hem op de televisie wordt voorgeschoteld uiteindelijk nog echt?, zo vraagt Baudrillard zich af. Hoewel reality-shows in de jaren tachtig nog nauwelijks tot wasdom waren gekomen, stelt hij vast dat fictionele en echte werkelijkheid in de media steeds gemakkelijker in elkaar overlopen.

In het kielzog van de Eerste Golfoorlog dreef hij die observatie op de spits in een boekje met de programmatische titel ' De Golfoorlog heeft niet plaatsgehad'. Alles wat zich daarin had kunnen afspelen was opgegaan in een reeks van schermbeelden die vaak nog het meest aan computerspelletjes deden denken. Wat daar achter zou kunnen schuilgaan aan leed en verwoesting, werd door dat scherm zelf verhuld. Het venster op de wereld, dat de televisie beloofd had te zullen zijn, was een vervanging voor en dus vernietiging van de realiteit geworden.

Maar wat kon Baudrillards eigen theorie nog betekenen, wanneer letterlijk iedere werkelijkheid was vervluchtigd in een spel van tekens en drogbeelden? De Golfoorlog mocht er dan op de westerse tv-schermen als een computerspel hebben uitgezien, daarachter vielen wel degelijk echte doden, zoals hartverscheurende reportages in de daaropvolgende maanden en jaren duidelijk maakten.

Het had er alle schijn van dat Baudrillard in de val van zijn eigen theorie was gelopen. Tekensystemen mogen dan nog zo autonoom zijn gaan circuleren, ergens moeten ze voeling blijven houden met een werkelijkheid die er nu eenmaal is en die hen '' hoe wild ze ook zijn '' in toom houdt. In de roes van de jaren negentig mocht het even zijn vergeten, maar daarna kwam de ontnuchtering des te pijnlijker.

Wat voor de werkelijkheid geldt, geldt ook voor het werk van Baudrillard zelf. ' De fatale strategieën' leest nu als een schoolvoorbeeld van datgene wat het boek zelf beschrijft. Niets houdt de beelden die Baudrillard oproept in toom. Liefde wordt geradicaliseerd tot seks, tot porno, tot geweld, tot terrorisme enzovoort en zo verder.

Op sommige momenten leest het proza van Baudrillard als een surrealistische tekst uit de jaren twintig, maar zonder het poëtische oogmerk daarvan. Wat van die laatste echter de charme uitmaakte, keert zich tegen een boek dat de werkelijkheid niet zozeer in beweging wil brengen als wel die beweging verklaren. Daartoe is een schrijver die zichzelf geheel heeft overgegeven aan de ' fatale strategie' die hij beschrijft echter niet meer in staat. Samen maakten zij zich los van de aarde en zweven weg in hun onbegrijpelijkheid ''-waarvan zelfs onduidelijk blijft of Baudrillard die toejuicht of betreurt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden