null Beeld

RecensieHet bezeten land

‘Een bezeten land’ toont de demonen van het na-oorlogse Duitsland

In de ellende en het gevoelsvacuüm na Hitler was het bovennatuurlijke populair.

In een kreupel land liet een ogenschijnlijk heel gewone man een jongetje dat niet op zijn eigen benen kon staan plots weer lopen. Het was genoeg voor het ontstaan van een ware cultus rondom de wonderdoener. Bruno Gröning heette hij. Het grote mirakel, dat de gekte deed ontstaan, vond plaats in maart 1949 in Herford, een stadje in Noordrijn-Westfalen.

Later dat jaar had ‘Circus Gröning’ zich verplaatst naar Beieren, waar de waanzin enorme proporties aannam. Mensenmassa’s verzamelden zich in het open veld hunkerend naar heilzame woorden en gebaren van de man die welhaast messiaanse trekken kreeg toegedicht. Het Rode Kruis moest bijspringen om te zorgen dat het qua hygiëne en besmettelijke ziektes niet uit de hand liep. Commerciële slimmeriken probeerden geld te verdienen aan de hype, onder meer door de verkoop van bolletjes zilverpapier die Gröning zelf ook uitdeelde als een soort talisman.

In Een bezeten land. Heksen, gebedsgenezers en de spoken van het verleden in naoorlogs Duitsland brengt Monica Black, hoogleraar geschiedenis aan de universiteit van Tennessee, de hang naar het bovennatuurlijke in een verwoeste natie net na Stunde null in beeld en zoekt ze naar verklaringen. Ze laat de eeuwenlange geschiedenis van wonderdokters en heksenvervolgingen niet onbesproken. Zelfs vandaag nog hebben de Duitsers bovenmatig veel interesse in alternatieve genezers.

De alwetende leider, de mythes en de zondebokken

Maar Black relateert de enorme belangstelling in de jaren 1945-1960 toch vooral aan de situatie toen en de twaalf jaar nazistisch bewind die eraan voorafgingen. De alwetende leider, de mythes en de zondebokken van dat tijdperk plus een groot deel van Duitsland zelf waren weggevaagd. De behoefte aan nieuwe houvast was groot. Bovendien heerste gevoelsarmoe. Aanpakken, niet zeuren en dapper je verdriet dragen was de norm. Maar onder de oppervlakte van deze zwijgcultuur bleven de demonen volop actief: verdriet, verzwegen verledens, schuldgevoel, wrok, onverwerkte trauma’s. Hoe fijn en zelfs heilzaam kon het dan zijn, als zich iemand aandiende die ogenschijnlijk wel luisterde.

Monica Black Beeld
Monica Black

Zelfs na het uitroepen van de Bondsrepubliek Duitsland in 1949 en het verbazingwekkende herstel van de economie bleef een voedingsbodem voor allerhande profeten bestaan. In het kilst van de Koude Oorlog voorspelde de ene een spoedige wereldvrede en een andere de naderende Apocalyps. Tegelijkertijd heerste het gevoel dat al het kwaad dat de Duitsers hadden aangericht nog gestraft zou worden: de welvaart mocht dan stilaan weer toenemen, op de een of andere manier moest de afrekening toch een keer volgen.

Een bezeten land sluit goed aan bij het vorig jaar verschenen Wolfstijd. Duitsland en de Duitsers 1945-1955 van Harald Jähner. Dat prachtige boek beschrijft en toont verwoesting en veerkracht in zware tijden. Black zoomt in op één facet: de sluimerende sentimenten die veelal verborgen bleven. Als auteur is ze de mindere van Jähner. Haar onderwerp leent zich goed voor het uitgebreider schetsen van de sfeer rondom genezers en gelegenheidsprofeten, onderzoekers en autoriteiten van die dagen. Daar laat Black het een beetje liggen. Maar met gedegen onderzoek en scherpe analyse zet ze deze schaduwgeschiedenis toch goed neer.

null Beeld

Monica Black
Een bezeten land.
Heksen, gebedsgenezers en de spoken van het verleden in naoorlogs Duitsland

Vert. Frans Reusink
Hollands Diep
416 blz. € 28,99

Lees ook:
De wonderbaarlijke wederopstanding van een rokende puinhoop

Een Indringende verkenning door Harald Jähner van het Duitsland van net na de oorlog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden