RecensieFinse dagen

Een autobiografie vol net-nietmemoires

In ‘Finse dagen’ onderzoekt Herman Koch zijn herinneringen. Veel is vaag maar dat werkt juist goed. 

Het is verleidelijk om na het lezen van Herman Kochs autobiografische roman ‘Finse dagen’ in zijn fictionele werken terug te bladeren om te zien wat daarvan nu eigenlijk teruggaat op zijn eigen ervaringen. Zo kom je er de wortels van zijn schoolervaringen, die in zijn debuut uit 1990 ‘Red ons, Maria Montanelli’ zo’n belangrijke rol spelen, in tegen, maar ook lijken de opmerkelijke ideeënwerelden van zijn hoofdpersonen en zelfs de moordpartijen in romans zoals zijn absolute bestseller ‘Het diner’ en ‘Zomerhuis met zwembad’, gebaseerd op ervaringen van Koch zelf. ‘Finse dagen’ is kortom een boek waarin je de inspiratiebronnen van Koch leert kennen.

Toch neig ik ernaar om het vooral als een zelfstandig werkstuk te beschouwen, waarin de schrijver terugblikt op zijn jonge jaren, meer in het bijzonder het begin van de jaren zeventig van de vorige eeuw, waarin hij eindexamen deed, het ouderlijk huis ontvluchtte en, opmerkelijk genoeg, ook nog een tijdje in Finland op een boerderij belandde. Die Finse dagen staan symbool voor het hele boek, want ondanks zijn pogingen zijn eigen geschiedenis op te rakelen, hangt er een waas van vergetelheid rond die Finse tijd, en dat geldt ook voor zijn Amsterdamse tijd.

Lapland, Finland.Beeld Hollandse Hoogte

Het lijkt wel of er een vliesje tussen Herman Koch en de realiteit hangt. Zo is het opmerkelijk dat hij zich zo weinig details kan herinneren, het is een en al vergeetachtigheid: “Ik had geen zonnebril, misschien zelfs niet eens in Amsterdam, ik kon me in elk geval geen zonnebril herinneren”, “Het gebeurde altijd in bepaalde lacunes van het geheugen of de concentratie: het ene moment had ik de la met sokken en onderbroeken opengetrokken, het volgende moment ging mijn telefoon of riep A. iets van beneden, en schoof ik de la weer dicht.”

Nog meer dan een boek vol herinneringen is dit een boek vol ontbrekende herinneringen en dat is ook direct het bijzondere: Koch, zo concreet en scherp in zijn fictionele romans, roept hier een wazige wereld op en ik moet zeggen dat ik juist dát erin herken: die net-nietmemoires, dat gevoel dat dingen je ontglippen. Zelfs heftige gebeurtenissen, bijna aangerand door een dronken homo, met de motor onderuitgeschoven op een Antwerpse snelweg, een Fins meisje gekust in een bos, krijgen in Finse dagen een gloed van twijfel en onzekerheid.

Intussen kom je echt wel wat over de jeugd van Herman Koch te weten, de vroege dood van zijn moeder, zijn vader die het gezin in de steek liet voor een nieuwe vlam, eerste vriendinnetjes, maar nergens wordt het heel erg concreet, je krijgt de indruk dat de verteller dingen verdrongen heeft en als hij ergens uitroept dat hij een gelukkige jeugd heeft gehad heb je de neiging om uit te roepen ‘Hoe weet je dat nou?’.

Herman KochBeeld Maarten Kools

Karakteristiek is de twijfel die Koch ergens tegen het eind van het boek uit over zijn ware gezicht: “Maar wat is mijn ware gezicht? Is dat het gezicht dat ik trek wanneer de mensen over mijn moeder beginnen? Of is mijn ware gezicht eerder het gezicht in de spiegel, in de onbespiede anonimiteit van een hotelbadkamer? Is het ware gezicht het gezicht dat nooit getrokken hoeft te worden? Het gezicht waarvan ik hoop dat niemand het ooit te zien krijgt, uitsluitend bestemd voor privégebruik – het gezicht dat denkt dat niemand kijkt.”

Feit is dat je er in ‘Finse dagen’ niet goed achterkomt wat Kochs ware gezicht is maar dat maakt het boek juist authentiek en in zekere zin waarheidslievend. Koch schrijft een versie van zijn jeugd van het leven in begin jaren zeventig waarin van alles onduidelijk blijft. Geen speurderswerk, geen getuigenverhoren, alleen wat er is neergedaald in het geheugen, verbrokkeld, verdampt soms. En hij doet dat op een kalme, onspectaculaire maar effectieve manier. De schrijver van ‘Het diner’ lijkt hier heel ver weg. Ik denk dat Koch echt de waarheid op wilde schrijven, al suggereert hij sommige dingen te hebben weggelaten of te hebben aangedikt. Maar hij ontdekt dat de waarheid vol gaten en stoplappen zit. En door dat zo op te schrijven komt hij er het dichtste bij. Bijzonder.

Beeld -

Herman Koch
Finse dagen
Ambo Anthos; 308 blz. € 22,99

Lees ook: 

Heerlijk, een brief van Herman Koch!

Wie corresponderen er tegenwoordig nog met elkaar? Schrijvers Herman Koch en Wanda Reisel schreven elkaar jarenlang soms intieme brieven die nu zijn gebundeld. Een gedeeld verleden op papier.

Kochs holle, slimme zelfhulpgeschenk

‘Makkelijk leven’lijkt een niemendalletje vol feelgoodclichés, maar is het dat ook?

Wat doet de vrouw van de burgemeester?

In Kochiaanse Koch draait het om een jaloerse burgervader, een hedendaagse Othello.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden