Review

Een andere God

,,Eerst moet ik een misverstand wegnemen. De musical die ik in opdracht van de Katholieke Bond van Ouderen schrijf gaat niet over het leven van Nietzsche. Nietzsche komt zelfs in het hele stuk niet voor. Wel gaat het stuk uit van diens gedachtegoed, en dan vooral van zijn idee van de dood van God. Zo.

Huub Oosterhuis en tekstschrijver

Al als student filosofie heb ik veel van hem gelezen. Nietzsche heeft me altijd wel geboeid. Ja, ik las vroeger ook al stukken van de Zarathustra - in de vertaling van Marsman. Maar dat ging me toen vooral om Marsman.

Maar het thema van de dood van God, dat is actueel gebleven. Wat dat godsbeeld aangaat heb ik een heel geding met Nietzsche. Ik begrijp best dat hij de kerk van zijn dagen onderuit haalt. Ik begrijp hem, maar ik volg hem niet.

Nee, zijn idee heeft mijn eigen religieuze beleving niet aan het wankelen gebracht, maar juist - hoe zal ik het zeggen - aangescherpt, scherper gemaakt. Nietzsche is natuurlijk geen tegenstander, maar hij is iemand tegen wie je aandenkt. In de musical probeer ik die God-is-dood- gedachte te beantwoorden.

Want welke god is het die Nietzsche doodverklaarde? Het was de god van de burgerlijke christelijke samenleving. Diezelfde god waartegen ook Freud ageerde. Maar daarnaast is er de God van Pascal, de bijbelse God, de God van Abraham, Isaüc en Jacob.

De bijbelse God bestond voor Nietzsche niet. Het bijbelse verhaal kom je in zijn werk niet tegen. God-is-dood, zegt Nietzsche, maar ik heb het liever over een andere God.

Nietzsche heeft het ook moeilijk met zijn inzicht. De Ãœbermensch gaat door al die godverlatenheid heen, alle normen en waarden zijn verdwenen. Dat is een onverbiddelijk inzicht. Een moderne mens heeft geen waarden, neemt het leven zoals het is en doet daar niet zielig over.

Maar Nietzsche is geen coherent mens. Hij is ten prooi aan allerlei emoties en stemmingen. Nietzsche moet in zichzelf de vertwijfeling onderkennen. De Ãœbermensch is niet superieur, hij is door de nazi's misbruikt. Nietzsche kwam met zijn Ãœbermensch toen hij al op de rand van de waanzin leefde. En daarna werd hij de drenkeling die nog tien jaar voortleefde.

Wat me fascineerde is dat hij het God-is-dood-idee toepaste op gemeenschapsbanden. Er is geen gemeenschap meer, geen ouderschap. Hij gebruikt forse metaforen van losgelaten horizonnen en leeggedronken zeeën. Maar zijn God-is-dood-verhaal is, zegt hij, nog lang niet te verstaan: 'Het licht van de sterren is nog niet aangekomen.' Prachtig.

Maar bij Nietzsche zijn de tegendelen van wat hij zegt gelijk waar: je ziet een eeuw lang uitkomen wat hij profeteerde en tegelijkertijd zie je het ook weer níet uitkomen. De kerken zijn inderdaad ontmanteld, als de graftomben van de religie die ze waren, maar in de religiebeleving van de mensen zie je het tegendeel gebeuren.

Iemand die de ideeën van Nietzsche heeft geradicaliseerd is Foucault. Niet God is dood, zegt hij, maar het subject. Het ik is dood. Misschien is Foucault nog wel meesterlijker dan Nietzsche zelf.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden