Review

Een A- en een B-boek over de nederlaag van de Oriënt

Historische romans vertellen minstens zoveel over het heden als over het verleden, en misschien zelfs meer. Ze beschrijven niet alleen onverkende domeinen van de geschiedenis, maar vooral de onderliggende lagen van het heden.

Een schrijver van historische romans kan veel verder gaan dan een historicus. Hij kan in de hoofden van historische figuren kruipen om hun geheime beweegredenen te analyseren, hij mag onbeschaamd het verleden en het heden in elkaar laten overlopen om een uitspraak te doen over zijn eigen tijd. Historische romans zijn een soort toverspiegel waarin de lezer andere gedaanten van zichzelf ziet en waarin de opeenvolgende fasen van zijn ontwikkeling tegelijkertijd worden getoond. Hij kan tot zijn opluchting vaststellen dat zijn vroegere ik geen vreemde is, maar een vertrouwd familielid dat nog steeds in hem voortleeft.

Geschikte stof voor historische romans is natuurlijk te vinden in de grote raadsels van de geschiedenis, befaamde helden of schurken van wie de psychische drijfveren nooit zijn opgehelderd, oorlogen, revoluties en opstanden waarmee staten worden ontmanteld en gesticht, de opkomst en ondergang van beschavingen, de bijna ongemerkte afkalving van glorietijden, de eeuwenlange strijd om de wereldhegemonie.

Er moet wel een schildknaap, een klerkszoon of een matroos worden opgevoerd met wie de lezer zich kan vereenzelvigen. De personages zijn tegelijkertijd portretten van gewone mensen en symbolen van een historisch proces, zodat een beeld van de geschiedenis ontstaat waarin de lezer zich thuis voelt: het heden is de onvermijdelijke uitkomst van het verleden.

Eén van de grote historische processen in de afgelopen eeuwen is de geleidelijke verschuiving in de verhouding tussen de islamitische wereld en Europa. Arabieren en Turken kunnen bogen op een roemrijke cultuur, op wereldhegemonie, en dat heeft zo'n duizend jaar geduurd. Vanaf de zeventiende eeuw worden zij in militair, economisch en cultureel opzicht overvleugeld door de opkomende Europese naties, die de wereld in hoog tempo veroveren en tot hun wingewest omboetseren. Deze omkering van het machts evenwicht is een historisch drama van de eerste orde, dat diepe sporen in het heden heeft nagelaten. Arabische en Turkse intellectuelen vragen zich nog steeds af hoe de westerse dominantie en het achterblijven van de islamitische wereld verklaard moeten worden.

Had een tijdige herwaardering van het culturele erfgoed de loop van de geschiedenis kunnen veranderen? Moeten Turkije en de Arabische wereld zich naar westers voorbeeld moderniseren om weer aansluiting met Europa te vinden? Bij dit soort vragen spelen opvattingen over de geschiedenis een cruciale rol. De vroegere glorietijd moet met de huidige malaise worden verbonden en er moet een kader worden geschapen voor een gevoel van historische continuïteit.

Mede hierdoor is geschiedenis in de Arabische wereld een serieuze zaak. In Europa lijkt het verleden steeds meer op een curiosa-kabinet dat in onze behoefte aan nostalgie en romantiek moet voorzien. Maar in de Arabische wereld en Turkije heeft men het gevoel dat de geschiedenis nog dagelijks gestalte krijgt. Het belang van de geschiedenis wordt ook weerspiegeld in de literatuur, waarin de historische roman een bijzondere plaats inneemt.

In de roman 'Dochter van Egypte' van de in Frankrijk zeer populaire Egyptenaar Gilbert Sinoué staat de historische confrontatie tussen de Arabisch-Turkse wereld en Europa centraal. Het verhaal gaat over de lotgevallen van een Grieks-katholieke familie in Egypte tussen 1790 en 1882. Egypte stond toen formeel onder het Turks-Ottomaanse gezag, maar in 1798 landden Franse troepen onder aanvoering van Napoleon op de Egyptische kust. Nadat de Fransen na enkele jaren met de hulp van de Engelsen waren verdreven, greep de officier Mohammed Ali de macht. Hij maakte Egypte geleidelijk los van het Ottomaanse Rijk, voerde rigoureuze hervormingen door en probeerde tegelijkertijd de toenemende invloed van de Britten terug te dringen.

Binnen dit politieke kader wendt Sinoué alle bekende procédés van de historische roman met grote vaardigheid aan: de hoofdpersoon is Sjeherazade, een jonge vrouw die symbool staat voor het wilskrachtige, ondernemingsgezinde deel van het Egyptische volk. Ze koestert een uitzichtloze liefde voor Karim, de moslimse zoon van de tuinman op het landgoed van haar vader, die zich bij de troepen aansluit die zich tegen de Fransen verzetten. Haar broer wordt een van de leiders van het nationalistische verzet, dat in bloed wordt gesmoord. Ook haar echtgenoot en ouders komen om en zij blijft alleen met haar zoontje achter op het familielandgoed. Uiteindelijk krijgt zij een verhouding met een Venetiaanse koopman, die het landgoed moderniseert en haar een nieuwe toekomst geeft.

In het verhaal zijn alledaagse taferelen vermengd met intriges aan het hof en de verwikkelingen van de internationale politiek. Sjeherazade is de belichaming van de onverwoestbare overlevingsdrang van Egypte en de continuïteit van de Egyptische 'ziel'. Zij profiteert van de voordelen die de contacten met Europa bieden, maar blijft haar land trouw. De roman is het geidealiseerde relaas van het ontluiken van het moderne Egypte, waarin triomf en tragiek samengaan, waarin een idyllische harmonie ruw wordt verstoord, maar volharding en toewijding uiteindelijk overwinnen.

Hoewel Sinoué met zijn romans een authentiek perspectief op de geschiedenis wil bieden, treedt zijn werk toch niet buiten de Europese conventies van het genre van de historische roman. Het is niet toevallig dat zijn boeken in het Frans geschreven zijn: ze zijn bedoeld voor de Europese markt en maken gebruik van beelden die in Europese historische romans over de Oriënt gemeengoed zijn. Dramatische effecten en romantiek lijken onscheidbaar met het genre verbonden en dat is waarschijnlijk de reden dat zoveel historische romans tot de B-categorie moeten worden gerekend.

Dat dat niet altijd het geval hoeft te zijn, bewijst de Turkse schrijver Ahmet Altan met zijn roman 'De secretaris'. Het boek is een intelligente en sobere poging om een nieuw licht te werpen op één van de opmerkelijkste metamorfosen in de recente geschiedenis: de ineenstorting van het Ottomaanse Rijk en de geboorte van het moderne Turkije. Eeuwenlang stonden de Ottomaanse sultans in Istanbul aan het hoofd van de grootste wereldmacht, maar in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog verschrompelde het immense rijk in luttele jaren tot een geamputeerde natie-staat. Turkije, de Balkan en de Arabische wereld hebben dat trauma nog altijd niet overwonnen.

In Altans boek worden personages opgevoerd uit de hogere kringen aan het hof van de sultan, gegroepeerd rond de vrouwenfiguur Mehpare Hanim, de knappe en veeleisende echtgenote van Hikmet Bey, een van de secretarissen van de sultan. Hikmet Bey belichaamt de gemoderniseerde Ottomaanse elite, die voortkwam uit de traditie maar heeft kennisgemaakt met westerse denkbeelden en idealen. Hij heeft een tijd in Parijs gewoond en als bohémien de vrijheid van de westerse samenleving geproefd. Hij pleit voor een modernisering van het Ottomaanse Rijk en democratische hervormingen volgens westers model.

Mehpare Hanim is de verpersoonlijking van wat tussen de oude en nieuwe wereld zweeft. Zij was gehuwd met een religieuze leider, voordat zij met Hikmet Bey trouwde. Een tijdlang houdt Hikmet Bey haar in zijn ban, niet in het minst met erotische spelletjes waarin ook hun Franse gouvernante betrokken wordt. Maar uiteindelijk bekoelt de passie, als hij er niet in slaagt aan haar verlangens te voldoen.

Terwijl de geliefden van elkaar vervreemd raken, valt het Ottomaanse Rijk ten prooi aan corruptie en machts willekeur. Op de Balkan breekt een onafhankelijkheidsoorlog uit en ontevreden officieren beramen een opstand tegen de sultan. Als de officieren besluiten geweld te gebruiken wordt het oude regime vernietigd. De zucht naar macht overwint en het idealisme van de Jong Turken wordt in hun eigen geweld gesmoord.

'De secretaris' is vooral opmerkelijk omdat er niet in wordt geïdealiseerd. Het boek is geen optimistisch verslag van een triomferende nationale beweging, die eenheid en vrijheid brengt, die de lezer geruststelt over zijn historische wortels en hem met zijn situatie verzoent. Het is eerder het verhaal van een mislukte kans, een cynische machtsgreep waarin geweld en opportunisme zegevieren. Het nieuwe re gime heeft slechts andere vormen van repressie voortgebracht. De synthese van oosterse schoonheid en westerse vrijheid, verpersoonlijkt door Hikmet Bey, heeft niet beklijfd en Mehpare Hanim valt ten prooi aan hebzuchtige opportunisten. Maar afgezien van de historische implicaties is 'De secretaris' ook een mooi en spannend boek, waarin de personages ondanks hun symbolische connotaties hun geloofwaardigheid behouden.

De romans van Sinoué en Altan geven elk op hun eigen manier een visie op het heden en op de relaties tussen de Arabisch-Turkse wereld en Europa. In beide gevallen wordt de verhouding gesymboliseerd door een onvervulde liefde, een kortstondige versmelting die uiteindelijk in vervreemding uitmondt. De geschiedenis heeft de twee werelden onvermijdelijk bij elkaar gebracht, maar ook steeds weer uiteengedreven.

Toch zijn de twee romans ook zeer verschillend. Terwijl Sinoué een beroep doet op romantische beelden uit de Europese oriëntalisme, doet Altan een authentieke poging om een licht te werpen op de problemen van de Turkse samenleving. Sinoué probeert de 'ziel' van Egypte te vereeuwigen, Altan geeft een reconstructie van een catastrofale historische ontsporing.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden