Vandaar dit boekPauline Broekema

Edith Auerbach was onuitstaanbaar- én ontroerend

Beeld Edith Auerbach

Pauline Broekema (1953) is journalist en schrijver.

Ken je dat prachtige museum Belvédère in Oranjewoud? Langgerekt, met een geweldig uitzicht, er loopt een vijver onderdoor. Daar zat ik vorig jaar met Han Steenbruggen, de directeur. Hij toonde me twee verhuisdozen met tekeningen van iemand van wie ik nog nooit had gehoord: Edith Auerbach. Ter gelegenheid van 75 jaar bevrijding wilde Steenbruggen een tentoonstelling organiseren over een onbekende Joodse kunstenaar. Hij was aan Edith Auerbachs werk gekomen via een Nederlandse verzamelaar, die het had gekocht van een Nederlandse kunsthandelaar die al die tekeningen en schilderijen op een Parijse vlooienmarkt had aangetroffen. Aan mij de vraag of ik het een en ander over haar wilde uitzoeken en een hoofdstuk in de catalogus wilde schrijven.

Edith

Wat wisten we over Edith? Dat ze Joods was, uit Keulen afkomstig, maar als jonge vrouw verhuisd naar Parijs. Ze zat in de oor­log in een concentratiekamp. Dat heeft ze overleefd; wanneer ze precies is gestorven, was onbekend. Dochter van een progressieve Joodse ziekenhuisdirecteur. Geen kinderen, geen huwelijk. Terug in de auto naar huis vond ik het onuitstaanbaar dat van een vrouw die zoveel mooie tekeningen en schilderijen heeft gemaakt, van iemand die in haar leven zo haar best heeft gedaan, zo weinig is overgeleverd. Het fascineerde me ook. Als ik iets over haar te weten wilde komen, zou ik bronnen om haar heen moeten gaan zoeken.

Ik zette mijn auto langs de kant van de weg en ging zoeken op mijn telefoon. Op de site van een Zwitsers museum bleek dat ze in het kamp Gurs bij de Pyreneeën had getekend. Later vond ik nog veel meer, bijvoorbeeld over Edith Kasser, een Zwitserse verpleegkundige die tekeningen van Edith uit het kamp mee terugnam. En het boek van medegevangene Han­na Schramm, die Edith beschrijft. Zo wrang dat ik over Edith in haar kamptijd het meeste te weten ben gekomen.

Corona

Al met al werd het veel te veel voor alleen maar een hoofd­stuk in een catalogus. Gelukkig wist ik mijn uitgever te overtuigen dat ik ook een boek over Edith Auerbach zou kunnen schrijven. Het had gepresenteerd moeten worden bij de opening van de tentoonstelling in Oranjewoud, samen met de catalogus van Ediths werk. Maar dat is er door de coronacrisis niet van gekomen. Op 4 juli gaat de tentoonstelling gelukkig alsnog open.

Pauline BroekemaBeeld Merlijn Doomernik

Veel laat ik ongezegd in dit boek. Dat is ook mijn stijl. Ik heb een waarheidsgetrouw beeld van Edith willen schetsen, maar zeker over de jaren in Parijs heb ik veel zelf moeten invullen. Ik beschrijf haar deels aan de hand van collega’s die ze heeft gekend. Edith woonde in een pension waar veel kunstenaars zaten. En zij heeft eindeloos zitten tekenen in onder meer café Le Dôme, waarvan ik kon reconstrueren dat ze daar vooral bij de grote Hongaarse kunstenaars zat. Dat waren haar kringen.

Lastig

Zou zij daar aan tafel veel hebben zitten praten? Dat betwijfel ik. Ik heb allerlei mensen naar haar zelfportretten laten kijken, met ze gesproken om me een beeld van haar karakter te vormen. Ze is een vrouw die altijd wegkijkt, lastig was, maar ook lief. Misschien een beetje autistisch, in het kamp raakte ze volkomen in de war.

Mijn sleutel naar haar karakter was uiteindelijk een dagboekaantekening van een ach­ter- nicht, die haar ‘onuitstaanbaar, maar ook ontroerend’ noem­de. Toen wist ik als schrijver hoe ik haar moest neerzetten.

Als tweeluik met ‘Tekenares van Montparnasse’ vormt de catalogus ‘Contre l’Oubli’ een indringende blik in het leven en kunstenaarschap van Edith Auerbach. Han Steenbruggen, directeur van Museum Belvédère, is gefascineerd door het tijdsbeeld dat uit Auerbachs werk naar voren komt: een waarin de vrijheid van de kunstenaarskringen in Parijs van de jaren twintig en dertig in korte tijd omslaat in vervolging van de Joden. Veel van de door Auerbach getekende Parijzenaars waren Joodse kunstenaars.

De catalogus verschijnt op 19 mei, vanwege de lockdown later dan gepland. Op 4 juli gaat de bijbehorende expositie over Edith Auerbach, ‘Contre l’Oubli’,, twee maanden later dan gepland, open in Museum Belvédère in Oranjewoud.

Pauline Broekema
Tekenares van Montparnasse. Het eigenzinnige kunstenaarsleven van Edith Auerbach
De Arbeiderspers; 191 blz. € 19,99

Beeld -

Han Steenbruggen & Pauline Broekema
Contre l’Oubli. Tegen het vergeten Edith Auerbach (1899-1994)
Museum Belvédère i.s.m. Noordboek; 129 blz. € 25,- (verschijnt 19/5)

Lees ook:

Pauline Broekema: ‘Ik heb dat verdriet niet weg kunnen nemen’

Pauline Broekema is verslaggever bij het NOS-journaal. Ze houdt vanavond de 4 mei-voordracht in De Nieuwe Kerk in Amsterdam. Die zal in de boekhandel te koop zijn voor 5 euro.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden