Review

Ed Spanjaard: 'Debussy is een meester in tussentinten'

Het is deze maand een eeuw geleden dat Debussy's enige opera 'Pelléas et Mélisande' in Parijs in première ging. Dirigent Ed Spanjaard zoekt al zijn hele leven naar een mogelijkheid om deze opera te dirigeren. Morgen is het zover.

De repetitiezaal van het Limburgs Symphonie Orkest lijkt nog het meest op een groot aquarium. Onder het nuchtere tl-licht roept Ed Spanjaard, dirigent van het Limburgs Symphonie Orkest, de mysterieuze, warme klanken op, waarmee Claude Debussy het donkere bos verbeeldt waarin Golaud Mélisande aantreft.

,,Où allez vous? Je ne sais pas, je suis perdu aussi.'' Spanjaard zingt al dirigerend de partijen van de afwezige zangers en voegt in korte zinnen de strekking van het verhaal toe. ,,Mélisande moet die ring gaan zoeken, maar die is natuurlijk nergens te vinden. Pas op strijkers, hier komt een gigantisch rubato.''

Spanjaard was zestien jaar toen hij in 1965 een zakpartituurtje van 'Pelléas et Mélisande' kocht. Tijdens een vakantie in Zwitserland, tussen de ruisende beekjes en het groen, heeft hij eindeloos zitten studeren. ,,Niet met een speciaal doel natuurlijk'', vertelt hij na de repetitie. ,,Het zag er niet naar uit dat ik de eerste decennia een kans zou krijgen om het stuk te dirigeren.''

Nu zijn eerste grijze haren zich aandienen, is het eindelijk zover voor hem. Spanjaard heeft het lot een handje geholpen door er bij het LSO, waar hij sinds september chef-dirigent is, op te wijzen dat 'Pelléas et Mélisande' deze maand een eeuw geleden in première ging bij de Opéra-Comique in Parijs.

Bij de première was 'Pelléas et Mélisande' -naar een toneelstuk van Maurice Maeterlinck- geen succes en een eeuw later is het nog steeds geen publiekslieveling. Het werk vraagt ook nogal wat van het publiek. Er gebeurt nauwelijks iets op het toneel. Het verhaal is in drie zinnen verteld: Mélisande wordt in een bos gevonden door koningszoon Golaud. Hij trouwt met haar, maar zij wordt verliefd op zijn broer Pelléas. Uit jaloezie doodt Golaud hen beiden.

Voor wie er geen oor voor heeft, gebeurt er ook weinig in de muziek. Er zijn geen recitatieven en aria's, geen ensembles, geen 'nummers'. Debussy zei over zijn werk: 'Muziek begint waar woorden machteloos zijn. Muziek is gemaakt voor het onbenoembare'. En dat is waar het in deze opera om draait. Om de sprookjesachtige sfeer in het bos, de koelte van het water in de fontein, de ranke sierlijkheid van de geheimzinnige Mélisande, de naïeve verliefdheid tussen haar en Pelléas en de jaloerse drift van Golaud.

Spanjaard licht dat toe. ,,Uiterlijk gebeurt er misschien niet veel in deze opera, maar innerlijk des te meer. De muziek is rijk aan suggestie en mysterie. Het gaat over de binnenkant van de emotie. Dat is wat ik zo mooi vind bij Debussy: zijn werk is schemerachtig, ongrijpbaar, hij is een meester in tussentinten. Hij is minder demonstratief dan andere componisten.''

,,Neem bijvoorbeeld de manier waarop hij omgaat met muzikale motieven. Dat gebeurt veel subtieler dan bijvoorbeeld bij Wagner. Bij Debussy zul je geen stralend thema op de trompet horen met pauken eronder, zodat het publiek denkt: 'ha, we zijn weer terug in het paleis'. Hij verstopt het motief in een middenstem.''

Voor wie het wil horen, gebeurt er juist heel veel in deze opera. Spanjaard neemt de partituur erbij en analyseert het begin van de ouverture van de opera. ,,De eerste vier maten hoor je het sprookjesachtige bos. Dan komt het motief van Golaud, te herkennen aan het ritme, en dan hoor je de ranke arabesken van Mélisande met steeds een andere harmonische kleuring. En dat allemaal binnen zestien maten. Kijk eens hoe hij de eerste 'Je t'aime's' tussen Pelléas en Mélisande instrumenteert: daar is het orkest helemaal stil. Dit is een meesterwerk.''

Spanjaard kreeg Debussy met de paplepel ingegoten. Zijn vader was arts, maar ook een goed pianist. Hij was bevriend met de pianist Hans Henkemans, die in 1945 debuteerde. Hij was een Debussy-speler van wereldformaat, aldus Spanjaard. Spanjaard: ,,Ik ben heel erg beïnvloed door deze man en zijn opnames van Debussy. Oom Hans was een vertrouwde figuur in ons gezin.''

De laatste 25 jaar wordt Debussy relatief weinig gespeeld op de podia. Dirigenten hebben moeite met het subtiele karakter van de muziek, die door een slechte dirigent gemakkelijk om zeep kan worden gebracht. Spanjaard zelf heeft bijna alle orkestwerken van Debussy gedirigeerd. ,,Bij Debussy moet je raad weten met de subtiele fluctuaties in kleur en harmonie. Je moet kunnen genieten van de rijke harmonische vertakkingen, die zich niet aan de klassieke vormschema's houden, maar hun eigen betekenis hebben.''

Hij ziet zichzelf een beetje als een kleinzoon van Debussy. ,,Debussy leeft niet meer, maar hij behoort ook nog niet tot de oude componisten, die alleen in opnames van hun werk overleven. Ik voel me in een traditie staan van oude of al overleden Nederlandse musici die veel van Debussy hielden en zijn werk goed kenden: mijn vader, Hans Henkemans, Eduard van Beinum, Marius Flothuis, Rudolf Escher, Evert Cornelis en Eduard Flipse. Er was in Nederland een goede Debussy-traditie. Misschien kan ik bijdragen aan de terugkeer ervan.''

De zakelijk leider van Opera Zuid vond 'Pelléas et Mélisande' te riskant om op het programma te zetten. Hij vreesde lege zalen. Nu brengt het Limburgs Symphonie Orkest de opera concertant. Het ontbreken van een enscenering vindt Spanjaard geen enkel probleem. ,,Een opera met zo weinig uiterlijke gebeurtenissen, die zich ook nog eens grotendeels in het duister afspelen, is niet gemakkelijk te ensceneren. De saillante dingen spelen zich af in de muziek. Het stuk is heel geschikt om met een paar eenvoudige sfeermiddelen te brengen.''

Een scenische uitvoering krijgt Spanjaard in het seizoen 2003-2004 alsnog. Dan dirigeert hij de studenten van de Opera Academie van het Haagse en Amsterdamse conservatorium.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden