Echt goed kijken, is moeilijker dan je denkt, maar kunst kan ons een handje helpen

De genezing van Anianus door de heilige Marcus in Venetië, begin 16de eeuw. Beeld Galleria dell Academia in Venetië. San Marco risana Aniano, Giovanni Mansueti.

Echt goed kijken is moeilijk: we missen veel details. Door aandachtig naar kunst te kijken, kunnen we onze ogen trainen.

Gewoon uit je doppen kijken kent een makkelijk en een moeilijk deel. Het makkelijke is de omgeving binnenlaten - daarvoor hoef je alleen je ogen open te doen. Maar besef dan maar eens wat er allemaal voor die ogen gebeurt. Je mist het gros ervan. Details ‘ga je pas zien als je ze doorhebt’, om met Johan Cruijff te spreken.

Want zeg eens eerlijk: hoe ziet de vloerbekleding op kantoor er eigenlijk uit (gegeven dat je nu ergens anders bent)? En hoe vaak sta je niet voor een vol schap in de supermarkt die pindakaas van dat specifieke merk te zoeken, terwijl je er al een halve minuut pal voor blijkt te staan?

Boswandeling

Duidelijk is wel dat de supermarktbezoeker direct gek wordt als álle details bewust bij hem binnenkomen. Waarnemingswetenschappers weten dat het brein doelbewust selecteert wat het op dat moment nodig denkt te hebben, en dat is maar goed ook.

Dus of het allemaal zo erg is, mag iedereen voor zichzelf bepalen. Maar voor wie toch wat alerter op details wil zijn, bijvoorbeeld in het museum of tijdens een boswandeling, kan volgende week zaterdag naar de thema-avond over opmerkzaamheid gaan van kunsthistorica Wieteke van Zeil. Daarin zal ze haar boek ‘Goed kijken begint met negeren’ nog eens dunnetjes overdoen met het publiek.

Van Zeil, ook kunstredacteur bij de Volkskrant, weet alles over kijken naar kunst, maar wilde nu wel eens weten hoe deskundigen in andere vakgebieden naar details kijken. Details die voor hen belangrijk zijn. Vaandeldragers uit heel andere werelden komen dan ook ruim aan het woord in haar boek, naast haar beschouwingen over opmerkelijke fragmentjes op grote schilderijen en observeertips voor in het museum. 

Want hoe speurt een klinisch geneticus naar subtiele lichamelijke afwijkingen bij kinderen om te zien of ze een bepaald syndroom hebben? Hoe kijkt de ontwerper van wegbewijzering op vliegvelden naar gangpaden en de kleuren op verkeersborden?

Of neem de ringslangen die heerlijk zonnen op de wandelpaden van het Amsterdamse Diemerpark. Voor veel mensen onzichtbaar, maar stadsecologe Anneke Blokker spot ze moeiteloos. En klinisch genetica Yolande van Bever valt het in de tram moeiteloos op dat iemand kleine maar goedgevormde oren heeft. Dat kan duiden op een specifiek syndroom waar geen andere arts nog aan gedacht heeft. Commissaris van politie Jamil Meusen pikt in mensenmassa’s automatisch diegenen eruit die heel erg naar andere mensen kijken - zakkenrollers, misschien.

IJskristallen

Alle zeven geraadpleegde deskundigen (onder wie ook weerman Gerrit Hiemstra) hebben gemeen dat ze zoveel zien door hun kennis. Een open deur, maar zo simpel kan het soms zijn. Ecologe Blokker ziet die zeldzame en snelle slechtvalk omdat ze weet in welk gebied je omhoog moet kijken (in Amsterdam boven het Nuon-gebouw en bij de Zuidas). 

Hiemstra op zijn beurt herkent meteen de regenboogachtige kring, die soms rond de zon staat - en die neerslag voorspelt. Andere mensen weten niet van die door hoge ijskristallen gevormde kring en die gaat daarom volledig langs ze heen.

Leuk, maar daar heeft de ‘gewone leek’ natuurlijk niet veel aan, wil hij scherper kunnen zien. Gelukkig kan hij dat ook leren door naar kunst te kijken, stelt Van Zeil. Schilders zijn namelijk de ultieme ‘kijkers’. Zij moeten precies weten hoe water stroomt om het natuurgetrouw te kunnen afbeelden. Of wat een bepaalde ziekte met iemands huid doet, als hij een bijbels verhaal wil schilderen waarin die ziekte voortkomt.

“Die scherpe blik kun je overnemen”, zegt Van Zeil. Dat kost je per schilderij wel wat meer tijd en daarom is het wijs om niet alles te willen zien in een museum. “Sta je langer stil, dan zie je vanzelfsprekend meer.” Pas dan kan het opvallen hoe levensecht de schilder het water laat kolken rond schepen die vastzitten in een zeestorm. Het beklemmende gevoel dat je ineens krijgt van dat kleine bootje in de verte, dat door de mist en het schuimende water haast niet te zien is.

Knoesten

Zulke details brengen het kunstwerk dichter bij de kijker, vindt Van Zeil. “Bekijk je een grote afbeelding van een of ander historisch gebeuren, het Laatste Avondmaal bijvoorbeeld, dan roept dat vooral grote vragen op. Wat er ook alweer ná dat avondmaal gebeurde, of wat eraan voorafging. 

Wat het werk betekende voor de schilderkunst in het algemeen of hoeveel mensen het inmiddels al bekeken hebben. Maar een detail als een klein vogeltje kan je doen denken: hé, zo één zag ik net buiten ook. Of de houding van één van de afgebeelde personen aan de rand van het doek: zo sta ik ook weleens als ik verbaasd ben.”

Het leuke is volgens Van Zeil dat je zulke details dan ook eerder ziet tijdens volgende museumbezoeken. En daarbuiten. “Laatst liep ik in het park, en zag ik dat de knoesten op sommige bomen net op ogen lijken. Je staat er even bij stil, moet erom lachen, en dan zie je ze vervolgens ineens overal!” Die ogen-achtige knoesten waren er natuurlijk altijd al, maar vallen nu pas echt op. Waarschijnlijk voor de rest van Van Zeils leven.

Puzzelen

Wieteke van Zeil over de details van enkele bekende kunstwerken: “Een detail heeft vaak betekenis voor het hele schilderij. Zo kan kunst kijken ook een beetje puzzelen worden. Dit is een goed voorbeeld: het kostbare juweel op de mouw van de 2-jarige Eleonora Gonzaga (de latere keizerin van het Heilig Roomse Rijk) toont een aapje met een spiegel. Het symboliseert haar goede opvoeding; apen imiteren mensen, zoals kinderen hun ouders nadoen.”

Peter Paul Rubens: Portret van de tweejarige Eleonora Gonzaga, 1600-01, Kunsthistorisches Museum Wenen Beeld -
Peter Paul Rubens: Portret van de tweejarige Eleonora Gonzaga, 1600-01, Kunsthistorisches Museum Wenen Beeld -

“De kunstenaar stuurt je oog, maar vaak is het de moeite waard juist in een andere hoek te kijken. Zo vond ik in het wereldberoemde schilderij Le Balcon dit hondje dat me nooit eerder was opgevallen; alert, springerig en klaar om de bal de halen die voor zijn voeten ligt. Als een van de verveelde baasjes hem maar zou gooien, en hij achter de tralies vandaan zou kunnen wegrennen.”

Édouard Manet, Le balcon, 1868-69, Musée D'Orsay Parijs Beeld -
Édouard Manet, Le balcon, 1868-69, Musée D'Orsay Parijs Beeld -

Wieteke van Zeil: “Soms leidt een detail tot de leukste gesprekken, als je met iemand kijkt die een andere expertise heeft. Deze schoenmaker is handig met een zool in de weer, die hij aan zijn knie heeft gebonden. Ik vroeg mij af of het nu heel anders gaat. Mijn schoonvader is schoenmaker en gaf me naar aanleiding van dit detail een geweldig college over zijn vak. Hij herkende alle instrumenten uit dit 500 jaar oude detail.”

De genezing van Anianus door de heilige Marcus in Venetië, begin 16de eeuw. Beeld Galleria dell Academia in Venetië. San Marco risana Aniano, Giovanni Mansueti.
De genezing van Anianus door de heilige Marcus in Venetië, begin 16de eeuw. Beeld Galleria dell Academia in Venetië. San Marco risana Aniano, Giovanni Mansueti.

De avond ‘Oog voor detail - kijken naar kunst met kijkexperts’: 30 september in Paradiso, Amsterdam. Het boek ‘Goed kijken begint met negeren’ van Wieteke van Zeil verscheen bij Atlas Contact (€ 24,99).

Lees ook:

Vondst van miniatuur werpt nieuw licht op middeleeuwse schilders

Een bijzonder middeleeuws gebedenboek van hertogin Maria van Gelre blijkt toch niet de enige in zijn soort.

Het geheim van het Voynich-manuscript

Wat staat er in vredesnaam in het Voynichmanuscript? Al vijf eeuwen is onduidelijk of het mysterieuze middeleeuwse boekwerk wartaal bevat of toch de best versleutelde boodschap ooit. Nu claimen wetenschappers dat ze de eerste zin kunnen lezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden