Review

Dunning onttovert de geneeskunde

In 'Betoverde wereld' keert A.J. Dunning terug naar zijn oorspronkelijke vak: de geneeskunde. De bundel bevat zestien essays over onderwerpen als ziektebegrippen, medicalisering, zielenpijn en de strijd tegen zaken als overgewicht, kanker, drugs, drank en tuberculose. Dunning staat weliswaar niet meer in de frontlijn - hij praktiseert sinds enkele jaren niet meer - maar hij wil via deze terugblik rekenschap afleggen.

FRANS MEULENBERG

'Betovering' ontstaat wanneer het de mens aan kennis ontbreekt of wanneer hij geen greep meer heeft op het bestaan. Voorheen zocht hij zijn toevlucht in geloof of magie. ,,Wanneer wetenschap de wereld zou kunnen verklaren en beheersen, zou magie verdwijnen, de wereld zou niet meer betoverd zijn', aldus Dunning. Hij weet drommels goed dat de wereld betoverd blijft, niet alleen omdat magie en alternatieve denkwijzen als New Age een vluchtweg blijven bieden, maar ook omdat de reguliere geneeskunde volhardt in het instandhouden van de eigen mythe. Het is juist deze mythe die Dunning onttovert in dit boek.

In zijn essays combineert Dunning beschouwing en herinnering hoewel hij dit laatste slechts mondjesmaat toelaat. Dat valt te betreuren, want het prisma van de beschouwer bepaalt de uiteindelijke visie. Dunning verkettert nimmer, hij fronst slechts de wenkbrauwen. Maar dan wel chronisch. De toon is erudiet maar bescheiden. Afstandelijk zonder kil te zijn. Hierdoor krijgt zijn stijl alle ruimte. Het lijkt erop dat de stilistische vermogens van de milde scepticus Dunning met het verstrijken van de jaren, nog zijn toegenomen. Helder, beheerst, niet zonder humor en bovenal nuchter.

Neem bijvoorbeeld deze passage over de Bijlmerramp. ,,Op zondagavond 4 oktober 1992 stortte een Boeing van El Al op twee flats in de Bijlmermeer. Het rampenplan van het AMC ging in en kort daarop stonden we met chirurgen, anesthesisten en anderen klaar op de Eerste Hulp en hadden we zoveel mogelijk intensive-carebedden vrijgemaakt. Er waren geruchten over honderden doden en we maakten ons op voor een lange nacht. Er gebeurde niets want zo'n ramp volgt als regel de alles-of-niets-wet: je bent dood of je overleeft. Later bleken er 43 doden te zijn en werden 11 gewonden opgenomen. Wij waren die avond vroeg thuis.'

De toon is verraderlijk nuchter, een beetje badinerend zelfs, ware het niet dat hij deze toonzetting doortrekt naar een mooie beschouwing over psychische klachten na traumata. Moeiteloos verbindt hij het 'soldatenhart' (uit de Eerste Wereldoorlog), Golfsyndroom en posttraumatische stress met de Bijlmerramp.

Want de onmacht van de geneeskunde krijgt juist gestalte in dit soort verzamelbegrippen. Neem modieuze ziekten. Dunning koppelt de eertijds alom geaccepteerde maar inmiddels verfoeide term 'hysterie' aan moderne diagnosen zoals chronische-vermoeidheidssyndroom, whiplash en het syndroom van aandachtsgebrek en overactiviteit (ADHD). Venijnig wijst hij op het gegeven dat bij ADHD de symptomen passen van ,,het verveelde kind in een wereld waarin de korte flitsen van computerspelletjes, videoclips, harde muziek en televisiesoaps het decor vormen'. De 'diagnose' ADHD verontschuldigt ouders voor het gedrag van hun kinderen, het medicaliseert hun excessen en verschaft ook nog eens werk aan medici. Hysterie noemt hij 'een nabootsende aandoening' en dat zijn modeziekten dus ook. Er is weinig voor nodig: een enthousiaste arts die symptomen bundelt en er een naam aan geeft, ongelukkige en kwetsbare patienten en een cultuur die er steun aan toekent.

Diezelfde cultuur vergunt geneeskunde haar superstatus. Een status die de geneeskunde zich graag laat aanleunen. Dat resulteert in een geneeskunde die te veel pretenties heeft en valse verwachtingen wekt. Ondanks alle miljoenen is het sterftecijfer aan kanker de laatste twintig jaar niet gedaald! Daarnaast geven wij een half miljard gulden uit aan cholesterolverlagende middelen en maagzuurremmers, middelen waarvan het effect allerminst zeker is. De klant lijkt koning, waarmee geneeskunde verwordt tot een service-industrie waar het lichaam, als een carrosserie, wordt ontdaan van blutsen en opnieuw opgespoten.

Wat is het onderliggend mechanisme? In de wereld van vandaag maakte het lot plaats voor een keuze. Het lot van onvruchtbaarheid kan ontlopen worden met allerlei medisch technieken. En waar die veelgeroemde techniek alsnog faalt (twee van de drie paren blijven uiteindelijk kinderloos) geldt dat deze teleurgestelden zich de troost kunnen aanmeten 'er alles aan te hebben gedaan'. Niemand wenst zich meer neer te leggen bij het lot, of het nu kinderloosheid of flaporen betreft. Infertiliteitspoli's en plastische chirurgie moeten helpen. Uiteindelijk wenst de moderne mens zich zelfs niet meer neer te leggen bij de ongemakken van alledag. Zelfs die worden gemedicaliseerd.

De inhoudelijke kracht ontleent het boek aan de grote lijnen. Historicus Simon Schama duidde in zijn studie onze Gouden Eeuw als een tijdperk van 'overvloed en onbehagen'. Verrassend maar consequent past Dunning dit oordeel toe op onze huidige maatschappij. De gezondheidszorg bevindt zich in een spiraal van vraag en aanbod, waarbij de aandacht zich steeds meer richt op gezonde mensen. Mensen, het leven is niet veilig!, lijkt Dunning te zeggen. 'Betoverde wereld' is een oefening in bescheidenheid, voor arts en patiënt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden