Boekrecensie

Duizend meeslepende pagina's over de leider en grafdelver van de Sovjet-Unie

De oud-Sovjetleider Michael Gorbatsjov Beeld reuters

Duizend meeslepende pagina’s over de man die het spel meespeelde om het te kunnen veranderen. 

Stofwolken, zinderende hitte, hels kabaal van de machine: knetterhard werkten vader en zoon eind jaren veertig onder deze omstandigheden, regelmatig twintig uur per etmaal. Samen op het land, samen op de combine, samen het ene na het andere oogstrecord brekend, goed voor de Orde van de Rode Vlag van de Arbeid, een van de hoogste Sovjetonderscheidingen.

Vier decennia later zouden de dagen die vader en zoon Gorbatsjov doorbrachten op de geurende velden rondom hun dorpje Privolnoje in de noordelijke Kaukasus prachtig propagandamateriaal kunnen opleveren: de hotshot van de USSR die zich afbeulde op het Russische land. Maar zoek er maar eens naar op YouTube: geen treffers. Michail Sergejevits Gorbatsjov, in 1985 benoemd tot secretaris-generaal van de Communistische Partij van de Sovjet-Unie, wilde zelfs niet dat zijn portret werd vertoond tijdens de parades op het Rode Plein.

Filmisch beeld 

Geen zelfpromotie, en dus moeten we het doen met de beschrijving die de Amerikaanse emeritus hoogleraar politicologie William Taubman geeft van de ellenlange oogstdagen. In zijn vuistdikke, geen moment afstompende ‘Gorbatsjov. Zijn leven en tijdperk’ schetst hij een haast filmisch beeld van het leven in het gehucht waar de Gorbatsjovs woonden.

De huizen van het armetierige Privolnoje - of beter: hutten - beschikten niet over elektriciteit. De enige radio stond op het dorpspleintje. Daar groeide Michail Gorbatsjov (1931) op in een warme boerenfamilie. Zoals hij zelf zegt: “We waren arm, bijna bedelaars, maar over het algemeen voelde ik me uitstekend.”

Gelukkige jeugd 

Een gelukkige jeugd in de provincie, al verdwenen beide opa’s voor onbenulligheden in de goelag en stierf een derde van het dorp door de honger. Hoe werd deze boerenzoon leider en grafdelver van de Sovjet-Unie?

Deze vraag stelde Taubman zich de afgelopen elf jaar. Zeg niet dat dat lang is; eerder werkte hij twintig jaar aan een boek over Chroesjtsjov, bekroond met de Pulitzer Prize. Ongetwijfeld sleept Taubman nu weer de nodige prijsnominaties binnen: weergaloos beschrijft hij hoe het er op de burelen van het Kremlin aan toe ging.

Medaille opende deuren 

Hoe werd Gorbatsjov Sovjetleider? Zijn start was in ieder geval goed. De medaille voor zijn prestaties op de dorsmachine opende deuren. Zo kreeg hij, toch een boerenpummel, toestemming om aan de prestigieuze Moskouse staatsuniversiteit te studeren. Eenmaal student af en getrouwd met zijn Raisa, werkte Gorbatsjov midden jaren vijftig voor de communistische jongerenbeweging in Stavropol, 100 kilometer ten zuiden van zijn geboortedorp. Hij maakte promotie na promotie en werd al op 39-jarige leeftijd regionaal partijchef en lid van het Centraal Comité in Moskou.

De tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld rv

Gorbatsjov verwelkomde Chroesjtsjovs veroordeling van Stalins Grote Terreur, hoewel volgens hem niet alleen Vadertje Stalin, maar het hele systeem er verantwoordelijk voor was. Zijn kritiek op het bestel slikte hij in. Taubman kwalificeert de Gorbatsjov uit die periode als een voorzichtige junior apparatsjik, nog niet voorbereid om zijn meerderen uit te dagen - een vriendelijke manier om te zeggen dat hem de moed ontbrak om zijn mond open te doen.

Het brengt ons bij de kwestie of ‘Gorby’ vuile handen had. Niet al te veel, denkt Taubman. Wel had hij soms last van zijn geweten, bijvoorbeeld omdat hij een auteur wiens boek tegen de sovjetleer inging, zijn baan ontnam. Maar een ander zou mogelijk zwaardere maatregelen tegen de dissident hebben genomen.

Communistisch stelsel zonder menselijk gezicht 

Eind jaren zestig twijfelde Gorbatsjov over zijn toekomst: wilde hij wel besturen in een communistisch stelsel zonder menselijk gezicht? Toch werd hij een van de pilaren waarop Brezjnev leunde. En terwijl onder de aftakelende hoogste Sovjetbons de dooi uit de Chroesjtsjovjaren plaatsmaakte voor nieuwe vrieskou, werd zijn vertrouweling bevorderd tot secretaris van het Centraal Comité en lid van het Politbureau. De toppositie in de Sovjet-Unie kwam binnen handbereik.

Taubman toont hoe Gorbatsjov zich conformeerde aan de wereld waarin zijn ster rijzende was. Dat blijkt wel uit zijn redevoeringen. Een zin als: “De bourgeoisie doet met haar propaganda haar uiterste best om de grote overwinningen van onze partij en staat verdacht te maken”, doet nu haast Noord-Koreaans aan. Taubmans commentaar: “Hij speelde het spel mee om het te kunnen veranderen.”

Ouderwets gebakkelei 

De ironie is dat het ‘ouderwetse gebakkelei’ Gorbatsjov volgens Taubman beter afging dan het doorvoeren van zijn vernieuwingen. Voorgangers Brezjnev, Andropov en Tsjernenko waren lichamelijke wrakken en belichaamden het verval van de Sovjet-Unie . Hen overtreffen was een peuleschil, veronderstelde de altijd zelfverzekerde Gorbatsjov. Hij onderschatte de problemen waarmee hij midden jaren tachtig als opperste Sovjetleider werd opgezadeld.

Bovendien creëerde hij zijn eigen struikelblokken. Gorbatsjovs vermogen om in te schatten wie aan zijn kant stond, liet te wensen over. Zo haalde hij Boris Jeltsin naar Moskou, tegen de waarschuwingen in van mensen die zijn één maand oudere landgenoot beter kenden. Gorbatsjov hielp daarmee zijn eigen ‘aartsantagonist’ (Taubman) in het zadel. In december 1991 eindigde het ermee dat tsaar Boris zijn kantoor innam. Bullebak Jeltsin: “Daar stond een marmeren pennenhouder. Waar is die gebleven?”

Glasnost en perestrojka 

De jaren daarvoor had Gorbatsjov velen van zijn collega’s verontrust met zijn glasnost (openheid) en perestrojka (hervorming). Het leidde ertoe dat binnenlands zijn populariteit na 1985 van hoog naar laag daalde, terwijl zijn aanzien in het buitenland juist steeg. Taubman: “Tegen 1990 liep Gorbatsjov het gevaar om een vreemdeling te worden in zijn eigen land.”

Gorbatsjov legde een fundament voor een democratisch Rusland, ontmantelde zonder bloedvergieten een rijk, en verkleinde de kans op een rampzalige kernoorlog. Taubmans Gorbatsjov is een visionair, een briljant tacticus die zijn land en de wereld veranderde, hoewel niet zoveel als hij had gewild. Hij was niet de mislukkeling waar men hem in Rusland voor houdt, maar had nu eenmaal te dealen met talloze tegenstanders die in de weg liepen.

Gevraagd waarom er nog zoveel niet ten goede was gekeerd, antwoordde Gorbatsjov ooit: “Ik zie alles, maar ik kan niet alles.” Het is misschien wel de krachtigste samenvatting van bijna duizend pagina’s Gorbatsjov.

William Taubman
Gorbatsjov. Zijn leven en tijdperk.
Vert. Jan van den Berg, Ronnie Boley, Marieke van Muijden, Jaap Verschoor. Hollands Diep; 976 blz. € 39,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden