Drs. P was een heer in taal, maar heeft zich nooit artiest gevoeld

Drs. P Beeld Maartje Geels

Zanger, dichter en tekstschrijver Drs. P is gisteren op 95 jarige leeftijd in zijn woonplaats Amsterdam door ouderdom overleden. Bij het grote publiek werd Heinz Polzer, zoals hij eigenlijk heette, vooral bekend door zijn liedjes als Veerpont ('Heen en weer'), Dodenrit ('Trojka hier, trojka daar'), De zusters Karamazov (tante Constance en tante Mathilde) en het Trapportaal.

De in Zwitserland geboren drs. P was doctorandus in de economie. Hij zong met een apart krakerige ietwat monotone stem. Volgens zijn uitgever overleed hij door ouderdom.

Trouw interviewde Drs P in 2012 naar aanleiding van het verschijnen van een verzameling van zijn werk. Tijdens een eerbetoon aan zijn werk in De Kleine Komedie in Amsterdam, kreeg Drs. P een erepenning van de stad.

'Kommer en kwel, dat mag ik wel'
Drs P was heer in woord, gebaar en uiterlijk. En in taalgebruik. "Ik vind emotie niet erg, maar je moet er niet mee te koop lopen."

'Laat ik voorop stellen dat ik in principe geen echte band met het publiek had, het was een gegeven. Ik keek het publiek ook eigenlijk niet aan. Ik zat aan de piano en keek naar de toetsen. Logisch, want die moest ik bespelen. Een bepaalde omstandigheid wil ik zeker niet onvermeld laten. Er zijn nummers van mij die zo bekend zijn en zo bemind worden dat het publiek gedeelten uit het hoofd kende. Ik noem 'De zusters Karamazov'. Bij het eerste refrein hief het volk al aan: 'Terwijl de kater sliep/En de pendule liep/En de kanarie sprak 'tjiep tjiep tjiep'. Dat deed mij veel goed."

Drs. P is, zelfs op leeftijd, nog altijd een heer. Niet alleen in uiterlijk, vooral in zijn taalgebruik. De meest vloeiende volzinnen, compleet met nevenschikkingen, rollen zo zijn mond uit en alles keurig gearticuleerd. Alleen het geheugen wil niet meer zo goed, namen en jaartallen zijn verloren gegaan. Maar de Drs. is opgewekt en maakt grapjes. Tijdens het gesprek in een Amsterdams hotel barst hij regelmatig in gezang uit om zijn betoog kracht bij te zetten.

"Vaak hoorde ik tijdens het schrijven al de melodie. Als de eerste regel een beetje présence heeft, om het zo maar uit te drukken, dan is het bijna onvermijdelijk dat er een passende melodie bij je opkomt. Het is nogal neerslachtig om een tekst te schrijven en dan naar een figuur te lopen en te vragen: 'Wil je hier muziek bij maken?' Nee. Dat moet uit jezelf komen."

In uw liedjes is het vaak kommer en kwel.
"Kommer en kwel, dat mag ik wel. Het leed dat jij niet hebt, maar waar je je in kunt verlustigen. Mijn liedjes zijn veelal niet blijmoedig. De humor die mij ligt, berust voor een deel op het zwarte, het sombere, het dreigende."

U schrijft geen liedjes meer?
"Nee, dat doe ik niet meer. Waarschijnlijk omdat ik zelf al lang niet meer optreed."

Dan heeft het geen nut om een liedje te schrijven?
"Nee. In principe schrijf ik uitsluitend voor mezelf, omdat ik ook weet hoe ik het brengen moet. Ik weet precies wat ik met de tekst bedoel en het kan heel makkelijk gebeuren dat iemand anders de tekst verpest door het totaal abuis op te vatten."

Voelt u zich nog artiest, ook al treedt u niet meer op?
"Nou, nee. Ik heb me eigenlijk nooit artiest gevoeld. Want dat optreden was voor mij uitsluitend het ten gehore brengen van een nummer. Ik moest het ten gehore brengen om het publiek in te lichten over de inhoud van het nummer. Maar ik maakte daar niet een act van, ik liet het horen met de correcte melodie, maar zonder verder gesticuleren of gezichten trekken of zo."

Mist u het optreden?
"Een beetje wel, ja. De sfeer eromheen. Ik noem bijvoorbeeld de Gentse Feesten. Als je daar deel van uitmaakt, word je opgenomen in een kleurrijke wolk van levensvreugde."

Ging uw vrouw wel eens mee naar optredens?
"Ik liet haar altijd thuis. Ik kan me niet herinneren dat ze ooit aanwezig is geweest. Het is mogelijk, maar dan per ongeluk. Ik wou het haar niet aandoen. Ze kende mij, allicht, en ze wist wel ongeveer hoe ik me presenteerde. Maar om nu te constateren dat zij iedere keer weer diezelfde nummers moest aanhoren, dat stond mij tegen. Ze zelf elke keer spelen vond ik niet erg."

U schrijft nog steeds verzen, kunt u ooit met pensioen?
"Nee. Bovendien, wie zou me dat pensioen moeten uitreiken? Ik heb pensioen, namelijk van Lintas, het reclamebureau waar ik jarenlang gewerkt heb. Maar ik geloof niet dat ik pensioen krijg van de Nederlandse staat (Drs. P is geboren in Zwitserland en heeft altijd zijn Zwitserse nationaliteit behouden - red.). Ik verdiep me nooit in zulke kwesties, want ik heb geen geldzorgen, dus ik hoef het allemaal niet zo te bestuderen. Schrijven blijft een behoefte. Als je de gave hebt, dan is het zoiets als een aangeboren afwijking waar je niet aan ontsnapt."

Men moet zijn talent benutten?
"Voor je eigen evenwicht en genoegdoening. En voor je eigen impuls om nog door te gaan. Dat is een levensbehoefte, dat is bijna ademhalen. Ik zeg 'bijna' want met ademhalen kun je niet ongestraft stoppen."

Kunt u eigenlijk goed converseren met mensen die de taal niet spreken zoals u het wenst?
"U duidt natuurlijk op keuterboertjes uit het oosten van Brabant, of eh...criminelen uit Amsterdam? Met zulke mensen ga ik niet om."

De Drs. drinkt rustig zijn koffie en eet het bijbehorende koekje op. Na een referentie aan het koude lenteweer, zegt hij: "Ik had u dolgraag een stralende voorjaarsdag aangeboden, maar het klimaat houdt geen rekening met onze wensen." Waarna een nauwkeurige, wetenschappelijk onderbouwde uitwijding volgt over de klimaatzones van Köppen. En passant vertelt hij heimwee te hebben naar de tropen.

Hij werkte zo'n zes jaar in Indonesië, bij de vestiging van reclamebureau Lintas in Jakarta. In die tijd reisde hij ook veel door Azië en Latijns-Amerika. "Daar heb ik volop genoten en ik denk er nog heel dikwijls aan terug."

Hoe ziet een dag er voor u uit?
"Dat kan ik moeilijk zeggen. Ik heb geen werkkring en geen bezigheid die mij urenlang bezighoudt, dus een dag hangt nogal af van de omstandigheden. Ik heb geen geprogrammeerd leven. Een activiteit waar ik niet aan ontkom is natuurlijk het antwoorden van post die ik krijg. Sommige post is heel interessant en uitvoerig en daar reageer ik in gelijke trant op."

Krijgt u nog veel fanmail?
"Gelukkig niet. Dat kan zo bitter tegenvallen. Er zijn dames die zichzelf nogal begaafd vinden en dan verzen sturen. Dat maakt mij erg lusteloos."

Zijn er vrouwen geweest die met u wilden trouwen om uw taalgevoel?
"Nee, dat is niet voorgekomen. Niet voor zover mij bijstaat."

Was u vroeger een knappe man?
"Ik geloof het wel, ja. Ik ben, dunkt mij, nog altijd toonbaar!" Drs. P strijkt over zijn zilverwitte haar. Op de vraag of de vrouwen vroeger aan zijn voeten lagen, kijkt hij onmiddellijk naar zijn voeten voordat hij ontkennend antwoord. Hij heeft er nooit zo op gelet althans.

Zint het ouder worden u?
"Nee. Het is afbraak, verval. En ik ben nog fortuinlijk, want tussen u en mij..." De Drs. buigt zich nog verder voorover: "Ik ben helemaal niet incontinent. Mijn rechteroor doet nog wel zijn best, hoor, maar het is vooral het linkeroor dat alles professioneel opvangt. Ik heb mijn haren en mijn tanden nog, maar ik vind het wel genoeg geweest zo."

U schrijft nog steeds ollekebollekes?
"Het is zo'n onweerstaanbare versvorm. Het ziet er kinderachtig uit, twee coupletjes van vier regels, de naam is ook al niet bijzonder wijsgerig, maar de inhoud is onuitputtelijk. Het kan tragisch zijn, nuchter, vrolijk of schokkend. Taaltechnisch is het veeleisend, maar ook ongehoord vrijgevig. Het heeft zo enorm veel mogelijkheden te bieden dat je eigenlijk nooit uitgeput raakt. Dus ik ben er nogal aan gehecht."

Waar hij verder nog van geniet? Drs. P moet even kauwen op deze vraag. Bepaalde tv-programma's bekoren hem, een goed glas wijn en natuurlijk een sigaar op zijn tijd.

Heeft het u wel eens gestoken dat u altijd tot de kleinkunst wordt gerekend en nooit tot de literatuur, de poëzie?
"Dat heeft mij nooit geërgerd, want light verse, mits absoluut competent, dat is een eis die ik stel - taalkundig, metrisch en inhoudelijk moet het onaanvechtbaar zijn -, staat mijlenver boven alle draderige, sikkeneurige of sentimentele poëzie die verschijnt."

Wat is er zo erg aan emotie?
"Ik vind emotie niet erg, maar je moet er niet mee te koop lopen. Dat gezeur en gedrein, van 'ach, ik ben zo alleen' en 'niemand geeft om mij'. Daar ben ik absoluut wars van. Ik vind het niet interessant, niet origineel en op geen enkele manier boeiend. Zo leert u mij niet kennen? Dat hoeft ook niet. Ik houd er niet van een zelfportret te tonen."

Drs. P is even stil. Zegt dan: "Wat ik de hele middag vrij smartelijk mis, is een sigaret. Nog gezwegen van een sigaar." Thuis rookt hij wel, maar niet te veel, want hij wil zijn vrouw er 'vooral geen nadeel mee berokkenen'. Zij heeft hem ook niet van het roken afgehouden: "Ze wist dat dat ondoenlijk was."

Wat is het geheim van een goed huwelijk?
"Een zekere tolerantie. Aanvaardbaarheid van verschillen. En kalme regelmaat." Na een lange stilte: "Wel, het klinkt hartverscheurend, maar ik geloof dat we moeten stoppen. U heeft ruimschoots materiaal, dunkt me."

Eerbetoon aan zijn werk
Drs. P is het pseudoniem van Heinz Hermann Polzer (geboren 24 augustus 1919 in Thun, Zwitserland). Hij schreef tientallen cabareteske liedjes waarvan sommige klassiekers werden: 'Dodenrit' ("Trojka hier, trojka daar"), 'Sneker café', 'De veerpont' ("Heen en weer") en 'Knolraap en lof, schorseneren en prei'.

Hij componeerde zelf zijn muziek en voerde de liedjes uit - met zijn karakteristieke krakerige, ietwat nasale stem - tot 1996. Sindsdien leidt hij, samen met zijn vrouw, een tamelijk teruggetrokken bestaan.

Drs. P staat erom bekend dat hij erg hecht aan een correct gebruik van rijm en metrum. Hij introduceerde het ollekebolleke in Nederland: een versvorm bestaande uit twee strofen van elk vier versregels in het metrum dactylus.

'Jongste ontdekkingen' van Drs. P Poëzie

Ja hoor, het is zover

Aanvang december al

Hij moet vertrekken

De goedheiligman

Wee het bestaan van een

Stoombootopvarende

Hij wordt er elk jaar

Weer misselijk van

Wat is een nachtmerrie?

Vrouwelijk paard, allicht

Dat - de naam zegt het al -

's Nachts circuleert

En onderweg heel wat

Onevenwichtige

Lieden in bedsteden

Terroriseert

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden