Boekrecensie

Drones, selfies en Instagram vragen om een nieuwe filosofie

Kunnen machines kijken? Aanzet voor een nieuwe filosofie van de fotografie
Thomas Crombez
Uitgeverij Letterwerk, 64 blz. 12 euro
★★★☆☆

Over de auteur

Thomas Crombez (1978) doceert kunstfilosofie en geschiedenis van het grafisch ontwerp aan de ­Koninklijke Academie voor Schone Kunsten en de Sint Lucas in Antwerpen, België. Hij is medeoprichter van uitgeverij en ontwerpstudio Letterwerk. ‘Kunnen machines kijken?’ werd dus door zijn eigen uitgeverij uitgegeven, evenals ­andere titels van Crombez’ hand, zoals ‘De moord op de kunst; Een historische inleiding in de kunstfilosofie’ (2016) en ‘Wat er gebeurde na de moord op de kunst? Een inleiding tot de actuele kunstfilosofie’ (2018).

De aanleiding

Haast iedereen heeft een mini­camera op zak en deelt naar lieve lust kiekjes op sociale media. En dan zijn er de talloze camera’s in de publieke ruimte, spiedende drones en oplettend rondkijkende zelfrijdende auto’s. De overvloed aan beeld en reusachtige toename van het aantal beeldmakers (hetzij mensen met camera’s of autonoom opererende camera’s) vraagt om een nieuwe filosofie van de fotografie, stelt Crombez.

Over het boek

Crombez komt direct ter zake met vragen als: kan een zelfkijkende ­camera echt kijken? En hoe sociaal zijn beelden op sociale media? De vraag stellen is hem beantwoorden, denk je dan, en wel met respectievelijk: ‘nee, dat kan een ­camera niet’ en ‘niet erg sociaal’. Goed, maar wat doet zo’n autonoom opererend cameraatje als Google Clips dan wel, als het geen kijken is? En wat betekent het om te leven in een wereld vol van dit soort artificiële ogen, gekoppeld aan algoritmen? Kunnen we daarop nog enige vrijheid heroveren? Ter illustratie wijst Crombez op een project van ontwerper Adam Harvey, ‘CV dazzle’: het ontwerpt  make-up en haardracht waardoor gezichtsherkenningssoftware je gezicht niet herkent. 

Wat is, vraagt Crombez tot slot, de betekenis van het portret binnen een selfiecultuur? Met behulp van Levinas laat hij treffend zien dat zo’n portret geen gelaat toont en sociale media in die zin verre van sociaal zijn.

Opvallende passage

“Zal dit de komende jaren de trend worden bij sociale media? Dat ze wat zorgzamer omspringen met hun meest kostbare grondstof: menselijke aandacht? [...] De Amerikaanse criticus Kenneth Goldsmith schreef: ‘We denken dat we onze eigen herinneringen documenteren, maar in werkelijkheid produceren we herinneringen voor het apparaat. De metadata van de digitale foto – geotagging, likes, shares, de connectiviteit van ­gebruikers, noem maar op – zijn voor Instagram veel waardevoller dan de beelden die het programa vastlegt.”

Waarom niet lezen

Uiteraard zijn er doorwrochtere studies te vinden over de betekenis van beeld(makers) in een wereld die daarvan verzadigd is en over daaraan gerelateerde thema’s als privacy. Kritisch denken over de door Crombez aangesneden onderwerpen is niet nieuw.  

Waarom wel lezen

Maar dat niet-doorwrochte is ook sterk aan dit boekje. Crombez schetst in kort bestek en op ­toegankelijke wijze hoe een ­nieuwe ­filosofie van de fotografie niet louter een oefening in de ­esthetica of kunstfilosofie is.

Anno 2018 gaat zo’n filosofie over grote, dringende maatschappelijke vraagstukken als surveillance ­versus privacy, real versus fake, ­vrijheid in tijden van algoritmen, het effect van de vele beelden op sociale media en het effect van de bijbehorende selfiecultuur op maatschappij en individu.

Crombez verrijkt zijn overpeinzingen met relevante projecten uit de wereld van kunst en design. Daarbij is het verfrissend dat hij het bij een reeks overpeinzingen laat (voor nu?) en de lezer de ruimte krijgt de gedachten die Crombez opwerpt, zelf voort te zetten. 

Met de vormgeving van het boekje – iets dat bij veel andere ­publicaties onterecht op de laatste plaats lijkt te komen – verdient Crombez bonuspunten. Klassiek en eigentijds in haar eenvoud en bescheiden van formaat past dit boekje zo in je binnenzak, naast dat selfieapparaat. En nu maar ­hopen dat je tijdens je treinreis de leukste van die twee eruit vist.

Lees meer boekrecensies op trouw.nl/boekrecensies.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden