Review

Drinkbeker, schrikbeeld of metgezel

Schedel: 1 het bovendeel van het hoofd van de mens en van de kop van hogere diersoorten, vooral met de gedachte aan de beenderen die het vormen en aan de haargroei; 2 geraamte van het (bovendeel van het) hoofd; synoniem: doodshoofd. Doodshoofd: geraamte van een hoofd. Prozaïsche teksten uit de Dikke Van Dale. En toch inspiratie voor velen door de eeuwen heen.

Het logo van de dood is geen abstract symbool, maar het herkenningsteken van een vertrouwd karakter. Soms geven we het een naam: Magere Hein bijvoorbeeld, of anders Yorick, wanneer we samen met Hamlet persoonlijk worden.

We spreken hem aan als een geliefde vriend, sterk veranderd na een lange tijd van afwezigheid, maar niettemin nog altijd dezelfde: ,,Hier hingen de lippen die ik heb gekust - ik weet niet hoe vaak. Waar zijn je snaaksheden nu, je bokkesprongen, je liedjes, je flitsen van vrolijkheid die de hele tafel in een stuip van het lachen brachten? Niet één nu om met je eigen grijns te spotten? Je kaak helemaal ingevallen? Kom, maak dat je naar mevrouws kamer komt en zeg haar: al schildert ze zich ook duimdik op, dit gezicht zal ze uiteindelijk krijgen.''

De schedel is niet alleen een schrikbeeld dat prijkt op graven, piratenvlaggen, flessen gif en vaten met nucleair afval, hij is ook de vaste vriend in de eenzaamheid van kluizenaar en kerkvader Hieronymus, de metgezel van in doodsverlangen zwelgende romantici, de inspirator van liefde tot aan het ultieme einde.

Schrijfster George Sand stuurde haar minnaar Alfred de Musset als afscheidscadeau haar afgeknipte haarvlechten, verpakt in een doodshoofd. In grote hoeveelheden, opgestapeld tot kunstig geschikte formaties, houden de schedels in de krochten van sommige Zuid-Europese kerken de kapucijner monniken gezelschap. Je waant je er temidden van de Cambodjaanse killing fields anno 1976, totdat je begrijpt dat in deze ossuaria een gemeenschap der heiligen is verzameld. Slechts een enkel heilig hoofd brengt het tot een ereplaats in de reliekschrijn.

Voor de Germanen is de schedel drinkbeker, voor de schilders van vanitasstillevens een grand seigneur die getooid wordt met een bepluimde baret en omwikkeld met parelketingen. Bij zoveel lust en luxe mag Paulus zijn vraag 'Dood waar is uw prikkel?' in positieve zin beantwoorden.

De vergeefsheid van al het menselijk streven die de bijbelse Prediker zo aanstekelijk bezong, wordt in hoge mate gepersonifieerd door het doodshoofd; vandaar dat het ons al zo lang van grafmonumenten en schilderijen blijft toemonkelen. Maar in de kale schedel gaat ook een vitaal element schuil, en waarachtig niet alleen omdat de dichter Jan Engelman het 'schedelveld' van zijn geliefde en muze Ambrosia een 'koeler maan' noemde.

In de Amsterdamse galerie Barbara Farber - Rob Jurka is een tentoonstelling van schilderijen, aquarellen en beelden te zien waar de levenskracht van afspat. Die kracht mag helemaal op rekening worden geschreven van de zeven exposanten.

Wie beladen met alle cultuurhistorische betekenissen van het symboolzwangere doodshoofd het pand aan de Amsterdamse Singel 28 betreedt, voelt zich op slag opgenomen in een zinderende frivoliteit. Wanneer je niet beter wist, zou je haast denken verzeild te zijn geraakt op een Mexicaanse Allerzielen, het vrolijke dodenfeest waarop zelfs de skeletten dansen.

De luchtige sfeer wordt niet alleen gesuggereerd door het kleurgebruik van de schilders, maar ook in de vele knipogen die worden gewisseld met de wat minder serieuze sectoren waarin het doodshoofd een rol kan spelen. Reinoud van Vught bijvoorbeeld moet menig ritje in de spooktent hebben gemaakt. Zowel zijn afzonderlijke schedelportretten als het grote doek waarop de doodshoofden als uit een nevel opdoemen, zouden niet misstaan in de quasi-angstaanjagende kermisattractie. Op de diepzwarte dodenmaskers van Ronald Zuurmond lichten de stippen zo fel op dat je wel aan speelgoedkralen moet denken. Gijs Assmanns constellatie van bronzen koppen laat Yorick in minstens twee hoedanigheden zien: als levende én als dode nar. De olieverven van Mathieu Meijers deconstrueren het doodshoofdmotief of herscheppen de zeeroversvlag letterlijk tot onderbroekenlol: de schedel is hier een olijke print op een mannenslip. De ene ets en de drie aquarellen van Paul van Dongen herschikken de schedels tot picturale formaties die niets dreigends hebben.

Alleen Marc Mulders, naast contribuant ook samensteller van de tentoonstelling, toont zich gevoelig voor de ernstige, misschien zelfs tragische suggesties die de door wormen afgekloven schedel nog altijd met zich meedraagt.

Een speciale aflevering van zijn eenmanstijdschrift 100.000.000, voornamelijk gevuld met foto's, bevat ook een tekst die bedoeld was om een gemeenschappelijke lijn uit te zetten, wat niet wil zeggen dat die lijn door de andere kunstenaars ook is gevolgd. Mulders wijst op het motief van Golgotha, oftewel de Hoofdschedelplaats, brengt de traditie van het vanitas-stilleven in herinnering, noemt Cézannes doodshoofdenpiramide en eindigt met de uitspraak dat het in het decennium van Rwanda, Bosnië en Kosovo nog altijd nodig is 'de schedel te bezweren'.

Een even grote ernst spreekt uit het zwart dat in zijn geschilderde doodhoofden de oogkassen vult, of het haast biddend met de handen omvatten van een gefotografeerde schedel, die op een andere foto in de nabijheid van een kerkelijk roosvenster wordt gebracht, als was het een hostie.

Als de term niet zo verschrikkelijk besmet was geraakt, zou je kunnen zeggen dat zes van de zeven schilders die aan de skulls-manifestatie meedoen, 'postmodern' van ernst naar ironie weten over te schakelen, een enkeling - zoals beeldhouwer Guid Geelen - zelfs zo handig, dat het er niet veel toe doet of er mensen-, koeien- of varkenshoofden in uitgebeende staat worden getoond.

Alleen Mulders blijft met de traditie van de doodshoofdsymboliek een verticale, dat wil zeggen tamelijk orthodoxe relatie onderhouden. Nu hij het logo van de dood opneemt in de structuur van het middeleeuwse kerkgebouw, raakt hij betrokken in een doel dat zijn artistieke middelen heiligt, of hij dat nu heeft gewild of niet. Daarmee laat hij zien dat je met de kale schedel welbeschouwd toch maar een paar kanten uit kunt: je legt je vast als puriteins priester of als postmodern piraat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden