Review

Dr. Minor dacht dat zijn lid steeds groter werd

Een populaire mythe wil dat een van de meest opmerkelijke gesprekken uit de moderne literaire geschiedenis plaatsvond in het Engelse dorpje Crowthorne in Berkshire op een kille en mistige herfstnamiddag in 1896. Na een jarenlange correspondentie bezoekt James Murray (1837 - 1915), redacteur van de befaamde 'Oxford English Dictionary', eindelijk de meest toegewijde medewerker van zijn woordenboek: de mysterieuze Amerikaanse legerarts William Chester Minor (1834-1920).

Omdat dr. Minor niet ingaat op Murray's veelvuldige uitnodigingen om naar Oxford te komen, besluit Murray naar Crowthorne af te reizen. Na een idyllische tocht per trein door het landelijke Berkshire wordt Murray door een statige bediende binnengeleid in een met boeken gevulde studeerkamer. Daar meent hij eindelijk oog in oog met Minor te staan, maar het blijkt de directeur van het roemruchte Broadmoor-gesticht voor Criminele Krankzinnigen te zijn. Pas nu begrijpt Murray dat deze vrijwilliger een ongeneeslijke, gevaarlijke gek is die vanaf 1872 in Broadmoor zit opgesloten.

In datzelfde jaar bracht de Amerikaanse legerarts in een vlaag van achtervolgingswaanzin de 34-jarige stoker George Merritt in het ongure Londense Lambeth Marsh met pistoolschoten om het leven. Drie maanden daarvoor had hij nog bij de politie geklaagd dat militante Ieren 's nachts zijn kamers binnengedrongen om hem te vergiftigen. Ze zouden hem zelfs seksueel hebben misbruikt. Maar de politie had zijn verhaal niet serieus genomen omdat het zo krankzinnig klonk.

In 'The Surgeon of Crowthorne', onlangs in vertaling verschenen onder de titel 'De Gekwelde woordenaar', betoogt de Britse Economist-journalist Simon Winchester dat deze ontmoeting met gevoel voor suspense door een Amerikaanse journalist is geromantiseerd. Na een diepe duik in de archieven en grondige studie van de ziekenhuisdossiers van Minor ontdekte Winchester dat de heren elkaar al zes jaar eerder en nog tientallen keren daarna hadden gesproken. Overigens was Murray al voor zijn eerste ontmoeting op de hoogte van Minors geestesziekte.

En passant geeft Winchester een intrigerend verslag van zijn speurtocht naar het ontstaan van het meest prestigieuze woordenboek ooit geproduceerd. Het interessantst is hoe hij de twee curieuze woordenboekmakers doorschouwt op de divan. Beiden waren lang, mager en kaal, en zij deelden een bijna ziekelijke hartstocht voor woorden. Daarom vind ik de Nederlandse titel met het neologisme woordenaar een duivelse vondst, alsof het bedacht is door een geestige schizofreen. Moordenaar, denk je in een flits, en dat is natuurlijk ook de bedoeling. Heel even dacht ik in een roman te zijn binnengestapt, maar het blijkt een waar gebeurd verhaal, met een gouden randje, dat het hart raakt van de forensische psychiatrie. Zie hier de getourmenteerde ziel van een man bij wie men in onze tijd de diagnose paranoïde schizofrenie zou stellen.

Meer dan twintig jaar stuurt Minor duizenden strookjes naar Oxford met definities van woorden met bijpassende citaten, maar in 1901 raakt zijn productie definitief in het slop. De climax die enige tijd later volgt staat beschreven in 'De wreedste snee', op pagina 201, op een moment dat je niets dramatisch meer verwacht. Op 3 december 1902 stormt dr. Minor 's morgens om 10.55 uur naar de benedenpoort van Blok 2: ,,Jullie kunnen beter meteen de dokter roepen! Ik heb mezelf verwond!' Hij heeft zijn penis geamputeerd. Het is alsof Freud of een of andere Griekse tragedieschrijver een akelige grap heeft uitgehaald. Toch spreken hier de feiten.

Van de weeromstuit slaan nu ook bij onze schrijver alle stoppen door. Winchester veronderstelt achter deze gruwelijke daad de hand van Murray. Recent was de zendelingenzoon Minor ineens bekeerd, inderdaad als gevolg van de gesprekken die Murray met hem had? Minor zou zich schuldig hebben gevoeld over zijn psychotisch getinte seksuele belevingen en buitensporige masturbatiegewoonte. Of misschien tobde hij over het feit dat hij in het begin van de jaren tachtig iets gehad heeft met de weduwe van de man die hij had vermoord. Het is waar dat Eliza Merritt hem zeven jaar na de moord op haar man een aantal keren in Broadmoor opzocht, maar zij raakte aan de drank en stierf aan een leveraandoening. Dit lijkt me geen plausibele verklaring voor de dramatische penisamputatie. Als er al een affaire met de weduwe was geweest dan behoorde die toch inmiddels al wel twintig jaar tot het verleden.

Nee, de verklaring moet naar mijn idee veeleer in de hardnekkige psychiatrische aandoening van Minor worden gezocht. Net als Schreber (door Freuds gevalsbeschrijving de bekendste waanlijder uit de psychiatrische geschiedenis) meent Minor in zijn psychose voortdurend te worden achtervolgd en 's nachts door mannelijke kwelgeesten seksueel te worden misbruikt. Bovendien vertelt hij Murray dat hij 's nachts met een vliegtuig (!) naar Constantinopel wordt ontvoerd om de liefde te bedrijven met vulgaire vrouwen en kleine meisjes. Op grond van dit soort ideeën én de gedachte dat zijn lid almaar groter werd is zijn bizarre actie beter te verklaren.

Stel dat Minor had kunnen profiteren van een milder therapeutisch klimaat en de nieuwste antipsychotische medicijnen dan zou hij waarschijnlijk nooit zo gedreven zijn geweest in zijn werk voor het Grote Woordenboek, denkt Winchester. Die strookjes waren zijn medicijn. Het lijkt op wat de Amerikaanse dichter Robert Lowell ooit vertelde over het gebruik van lithium voor zijn manisch-depressieve stoornis. Door lithium voelde hij zich in zekere zin veel beter, maar zijn poëzie had volgens Lowell aan kracht ingeboet.

Je kunt met evenveel recht beweren dat Minor met moderne medicijnen een dragelijker bestaan zou hebben gehad en bovendien waarschijnlijk zijn penis zou hebben gespaard. Apert onjuist is overigens de bewering van Winchester dat de Duitse psychiater Emil Kraepelin manisch-depressieve ziekte zag als het gevolg van een tekort aan lithium, wat zowel historisch als inhoudelijk niet klopt.

Na 38 jaar Broadmoor mag Minor naar Amerika terug, waar hij terechtkomt in het befaamde St. Elizabeth's Hospital in Washington, hetzelfde gesticht waar hij voor zijn vlucht naar Europa verbleef. Op 6 april 1910 geeft de minister van binnenlandse zaken Winston Churchill toestemming voor zijn vertrek. Minors symptomen verdwijnen nimmer, maar in 1919 wordt hij overgeplaatst naar een bejaardentehuis, waar hij in 1920 op 85-jarige leeftijd aan een longontsteking overlijdt. In 1927 is de twaalfdelige 'Oxford English Dictionary' na zeventig jaar eindelijk voltooid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden