Review

Doris Lessing begon een actie voor de spionnen Julius en Ethel Rosenberg

Dorris Lessing noemt het zelf “waarschijnlijk de meest neurotische daad van mijn leven”: het besluit lid van de communistische partij te worden, en dat bovendien op een moment dat ze sterk twijfelt aan het communisme. In het tweede deel van haar autobiografie - In de schaduw, 1949-1962 - probeert ze te verklaren waarom vaak “de gevoeligste, meelevendste, meest sociaalvoelende mensen” zich aangetrokken voelen tot deze stroming.

SOPHIE DE WITT

Steeds weer duikt diezelfde vraag op, ook als ze een ander onderwerp lijkt te hebben aangeroerd, zoals de slechte verstandhouding met haar moeder of haar twee mislukte huwelijken of de manier waarop ze haar romans schrijft,

Ze schrikt daarbij niet terug voor een vergelijking tussen Hitler en Stalin: “Het Duitsland van Hitler, dat dertien jaar bestaan heeft, verbleekt naast de terreur van Stalin tot kinderspel - en nee, dan vergeet ik niet de holocaust.” En “Om de een of andere reden zijn de geplande massamoorden van Stalin nooit zo veroordeeld als die van Hitler, terwijl Stalin veel meer misdaden heeft begaan, zowel in aantal als in soort.”

Vele pagina's verder zegt ze het opnieuw, als ze constateert dat mensen die met de beste bedoelingen communist werden, medeplichtig zijn aan de misdaden van de communistische wereld omdat ze eerst geweigerd hebben die te zien en vervolgens hebben nagelaten openlijk te erkennen dat het om misdaden ging: “En die houding - een onwil om de Sovjet-Unie, die grote alma mater, te bekritiseren - vind je heden ten dage nog, en dat blijkt uit het feit dat Hitler de rol van de grootste boef van onze eeuw krijgt toebedeeld, terwijl Stalin, die oneindig veel erger was (Hitler bewonderde Stalin, zag zichzelf terecht als een amateurtje in de misdaad bij zijn grote voorbeeld vergeleken) nog steeds door mensen van links in gedachten mild wordt bejegend.”

Hoe ambivalent ze tegenover het communisme stond, ook toen ze nog lid was van de partij, blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat ze een handtekeningenactie organiseerde voor Ethel en Julius Rosenberg ofschoon ze, in afwijking van de partijlijn, meende dat dit Amerikaans-joodse echtpaar wel degelijk schuldig was aan de spionage waarvan het werd beschuldigd; ze vond alleen dat ouders van kleine kinderen niet geëxecuteerd mogen worden.

“Zoals gewoonlijk”, constateert ze naar aanleiding van de kwestie-Rosenberg, “bevond ik me in een door en door scheve positie.” Een eerlijke uitspraak, maar waarom, zo vraag je je als lezer toch af, begaf ze zich daar dan in? Je kunt haar boek zien als een poging antwoord op die vraag te geven, zij het dan dat het daarbij meer gaat om (ex)communisten in het algemeen dan om haarzelf in het bijzonder.

Het communisme werd, zo analyseert ze haar generatie, gezien als de stroming die na de onvermijdelijke ondergang van het verderfelijke kapitalisme de mensheid zou redden. En als dat nog niet zo best leek te lukken kwam dat omdat het eerste communistische land ter wereld het achterlijke Rusland was; zou het communisme in Duitsland zijn begonnen dan had het er heel anders uitgezien.

“We maakten deel uit van een soort maatschappelijke psychose, een massale zelfhypnose.” En als er al sprake was van misdaden, dan was het verweer dat die waren begaan door gecorrumpeerde communisten, dat vadertje Stalin daar niets van wist en dat er overal ter wereld genoeg goede communisten waren die de mars naar de rechtvaardige samenleving zouden voortzetten.

Die massawaan, die massapsychose kwam, zo meent ze, voort uit de Eerste Wereldoorlog, “omdat daar de bakermat ligt van de massale verschrikkingen van onze tijd”. De loopgravenoorlog, die aan beide zijden slachtoffers maakte, heeft 'iets vitaals' in Europa kapotgemaakt: respect voor de regering. Daaruit zijn communisme, fascisme, nationaal-socialisme en later terrorisme en anarchie ontstaan, en de mentaliteit van 'ach, wat kun je ook anders verwachten?'. Nihilisme, cynisme, ongeloof ten aanzien van je eigen land en tegelijkertijd dromen over een betere wereld die door Lenin, Stalin, Hitler, Mussolini, Mao, Pol Pot, zal worden gerealiseerd.

Massabewegingen, of ze nu religieus of politiek geïnspireerd zijn, zijn in haar ogen altijd een vorm van massahysterie “waarvan men een generatie of wat later ongetwijfeld zal zeggen: hoe hebben jullie dat ooit kunnen geloven?” Vaak is er sprake van 'trendy standaardpakketten', die iedere jongere met een westerse opvoeding tot de zijne maakt. En wat haarzelf betreft: “Ik besefte dat ik het hele marxistische standaardpakket om geen diepere reden aanvaard had dan dat de communisten die ik in Zuid-Rhodesië had leren kennen dezelfde boeken hadden gelezen als ik, verliefd waren op de literatuur, en omdat het de enige mensen waren die ik kende voor wie het vanzelf sprak dat het blanke regime tot de ondergang gedoemd was. Maar als ik in een ander land, in een andere tijd was geboren, dan had ik net zo makkelijk het daar op dat moment in zwang zijnde 'correcte' standaardpakket geaccepteerd.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden