null Beeld

TaalWederkerig werkwoord

Door ‘zich inrichten’ zette de redacteur een dikke rode streep

Een lezer schrijft over een conflict dat zijn schrijvende vrouw had met een redacteur. Zij had geschreven ‘Hij had zich gezellig ingericht’, en de redacteur had een dikke rode streep gezet door ‘zich’. Waarom? ‘Het werkwoord ‘inrichten’ is niet ­wederkerend’, was het antwoord.

Nu klinkt die grammaticale term wel gewichtig, maar met ­alleen een mooie term is de uitspraak niet noodzakelijk waar, zou je zeggen. Hoe zit dat met wederkerende werkwoorden?

Zich vergissen en zich ontfermen

De Algemene Nederlandse Spraakkunst geeft een ‘naar volledigheid strevende’ lijst van ‘verplicht wederkerende werkwoorden’: de werkwoorden die alleen met wederkerend voornaamwoord voorkomen, zoals ‘vergissen’ en ‘ontfermen’. Daar hoort altijd ‘me’, ‘je’, ‘ons’, ‘jullie’ of ‘zich’ bij, en vaak is ‘zichzelf’ ook nog ongebruikelijk.

Het is duidelijk dat ‘inrichten’ niet in dit lijstje staat. Iemand kan een kamer inrichten, of een kantoor, zonder dat daar ‘zich’ bij staat. Maar naast de verplicht wederkerende werkwoorden heb je ook een onbepaald aantal ‘toevallig wederkerende werkwoorden’. Dat zijn werkwoorden die een persoon als lijdend voorwerp kunnen hebben, en meestal kun je van zo’n persoon dan ook ‘zichzelf’ maken.

Bekijk jezelf in de spiegel

Toch is in die gevallen niet altijd verkorting tot ‘zich’ mogelijk. Als je zegt ‘Hij bekeek zichzelf in de spiegel’, dan kun je daar niet zomaar van maken ‘Hij bekeek zich in de spiegel’.

Hoe zit het met ‘zich inrichten’? In oudere woordenboeken wordt het zonder reserves vermeld, en ook in de literatuur van de eerste helft van de vorige eeuw komt het nog redelijk vaak voor. De laatste Van Dale vermeldt het wederkerende gebruik niet meer, maar geeft wel het voorbeeld ‘Op logeergasten zijn wij niet ingericht’. Je kan argumenteren dat dit impliceert dat wij ons niet daarop ingericht hebben. Misschien de laatste stuiptrekking van ‘zich inrichten’?

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden