TaalPeter-Arno Coppen

Door het bos lopen is iets anders dan het bos door lopen

Beeld Trouw

Een lezer schrijft mij over een eigenaardig gedrag van hulpwerkwoorden dat hem opviel. Je zegt ‘Ik heb gelopen’, maar ook ‘Ik ben naar het station gelopen’. Als je er iets van een plaats­bepaling bij zet, moet je ook het hulpwerkwoord vervangen. Hoe komt dat?

Tot mijn verbazing heb ik over dit voorbeeld nog nooit iets in deze rubriek geschreven. En het is nog wel mijn standaardvoorbeeld in de grammaticalessen: het verschil tussen ‘Ik heb door het bos gelopen’ en ‘Ik ben het bos door gelopen’. Terwijl ‘door het bos’ een neutrale plaatsaanduiding is, valt ‘het bos door’ alleen maar als richtingsbepaling te begrijpen. Als je het bos door loopt, dan loop je het bos in, en je loopt aan het eind ook weer het bos uit. Zo kun je ‘Ik loop door het bos’ ook wel begrijpen, maar daar is het niet noodzakelijk. Daar kan het ook gaan om een doelloos rondlopen kriskras door het bos. Het hulpwerkwoord kan de dubbelzinnigheid opheffen: ‘Ik heb door het bos gelopen’ betekent iets anders dan ‘Ik ben door het bos gelopen’.

Het principiële verschil tussen zo’n neutrale plaatsaanduiding en een richtingsbepaling is dat de laatste eigenlijk over verandering gaat. Bij een richtingsbepaling gaat het over het bereiken van een andere plaats. Dat komt overeen met de betekenis van ‘veranderen’, die in wezen het bereiken van een andere toestand betreft.

De hulpwerkwoordkeuze volgt die veranderingsbetekenis. Veranderingswerkwoorden hebben een voltooide tijd met ‘zijn’. Planten zijn gegroeid, dingen zijn ontstaan, passagiers zijn aangekomen. Soms kan een werkwoord zelfs beide betekenissen hebben. Als je zegt ‘Ik heb een vrachtauto gepasseerd’ dan leg je de nadruk op de handelingen die je verricht hebt. Zeg je ‘Ik ben een vrachtauto gepasseerd’, dan gaat het alleen om je verandering van positie. Alleen de chauffeur kan de eerste zin zeggen.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden