Boekrecensie

Donkere duinen: pijnlijke foto's, omdat de fotograaf even wegkeek

Hoe luchtig zijn amateurfoto’s als buiten beeld een oorlog woedt? Kunstenaar Rein Jelle Terpstra maakte een boek met gevonden foto’s uit de Tweede Wereldoorlog.

Foto’s zijn vaak bewijslast. Kijk, zeggen ze, dit is de misdadiger, van voor en van opzij. En dit is de ravage die hij heeft aangericht, dit zijn de mensen die hij vermoordde. Sinds fotografie bestaat is de techniek betrokken bij de duisterste kanten van de menselijke natuur. Omdat een omschrijving alleen niet geloofd zou worden.

De laatste tijd is er veel aandacht voor amateurfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog. Tot november 1944 mocht er op straat gefotografeerd worden, veel mensen legden bewust of onbewust belangrijke historische gebeurtenissen vast. Nu de directe ­getuigen er bijna niet meer zijn, worden de foto’s nog belangrijker.

Een van de foto’s uit ‘Donkere duinen’, gemaakt op 29 juni 1942.Beeld ‘Donkere Duinen’

Toch waren niet alle fotografen met de oorlog bezig, zo blijkt uit het boek dat kunstenaar Rein Jelle Terpstra maakte met gevonden negatieven van een anonieme amateurfotograaf. Ondanks de oorlog – of vanwege de oorlog – stortte deze zich op zijn hobby.

Puzzelen in het donker

Het duurt even voordat je ogen aan het donker zijn gewend. ‘Donkere duinen’ is een fotoboek met negatieven, paginagroot gereproduceerd. Negatieven van foto’s overdag buiten, dat levert donkere negatieven op. Niet alleen het donker is wennen, ook met wat er te zien is, is het puzzelen. Het lijkt immers nacht, op die eerste pagina’s, het lijkt een tropisch landschap met donkere luchten, maar het is een foto van de zee, overdag, met witte wolken erboven. Later volgen korenschoven, een Hollandse molen, een bord met prei en kool, een kraai op een hek.

Wie de fotograaf was, weten we niet, het wordt ook niet opgehelderd. Maar hij noteerde wel steeds technische details over belichtingstijd, diafragma en gebruikte lenzen langs de rand van het negatief. Algemene indicaties over de plek: ­polder, Anna Paulowna, Vierhouten. En ook de datum heeft hij vaak genoteerd: het zijn foto’s gemaakt tussen 1938 en 1946.

Foto van een anonieme fotograaf, gemaakt in de Tweede Wereldoorlog.Beeld 'Donkere Duinen'

Rein Jelle Terpstra verzamelt al jaren amateurfoto’s, heeft kasten vol met dia’s en negatieven. Daarmee, en met andere, door anderen gemaakte of bedachte foto’s vervaardigt hij vaker boeken en stelt hij tentoonstellingen samen. Zo had hij vorig jaar een boek en een tentoonstelling in Rotterdam van de foto’s die omstanders hadden gemaakt van de begrafenistrein van Robert Kennedy in 1968. Vanaf 2010 maakte hij foto’s van beelden die mensen die hun gezichtsvermogen langzaam verloren, wilden onthouden. Projecten die iets zeggen over hoe we, de mensheid, fotografie en film gebruiken, wat we ervan verwachten en waar de techniek tekortschiet.

Nare bijsmaak door de oorlogstijd

In Donkere Duinen laat Terpstra zien hoe voor ons, toeschouwers van nu, zelfs de foto’s van bloeiende tulpen en een open zee een nare bijsmaak krijgen, alleen omdat ze in oorlogstijd zijn gemaakt. Waarom deze foto’s zo pijnlijk zijn: de fotograaf keek weg.

Dat doet Terpstra op z’n Terpstra’s: met archiefstukken en met de selectie en presentatie­­ van de foto’s. Achterin het fraai vormgegeven boekje zitten pagina’s met leesbare reproducties van drie voorpagina’s van kranten uit de oorlog. Met berichten over een pianoconcert voor de Wehrmacht in het Kurhaus, Anton Mussert­­ die de kaasmarkt in Alkmaar bezoekt, Hermann Göring die soldaten in Hamburg inspecteert. Kranten die veinzen dat alles normaal is, maar ook vermelden waar langs de kuststrook ’s nachts een uitgaansverbod geldt, en later, in 1943, tussen welke tijdstippen­­ er verduisterd moet worden­­.

Terpstra maakte een poëtische selectie van de negatieven, min of meer chronologisch. ‘Donkere duinen’ schreef de fotograaf in zijn notities, als indicatie van een fotolocatie. De meest ingrijpende beslissing van Terpstra is de negatieven te laten voor wat ze zijn, ze niet af te drukken naar positief. Als een zwaar tegenwicht bij de zonnige stranden in oorlogstijd. De fotograaf had het zich vast anders voorgesteld.

Rein Jelle Terpstra, ‘Donkere duinen’Van Zoetendaal publishers, 22 euro.

Meer informatie­­ is te vinden op: www.vanzoetendaal.com

Lees ook:

Het Holocaustmuseum toont deze huiveringwekkende foto’s uit Auschwitz niet. Is dat verstandig?

De huiveringwekkende foto’s die gevangene Alberto Errera maakte in Auschwitz-Birkenau, in het diepste geheim, ontbreken op een tentoonstelling in het Holocaustmuseum in Amsterdam. Willen we het gruwelijke zien of is het juist beter dat te vermijden?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden