Opinie

Don Giovanni probeert in een nieuw ballet dansend de vrouwen om zijn vingers te winden.

Het is dringen in de bomvolle studio van Het Nationale Ballet. Bijna het voltallige gezelschap is aangetreden voor de eerste doorloop van het avondvullende ballet 'Don Giovanni'. Een kleine handwijzing van choreograaf Krzysztof Pastor is genoeg om de chaotisch samenklonterende dansers in gedisciplineerde slagorden op te stellen.

Dramaturg Carel Alphenaar kijkt vanaf de zijlijn hoe solist Altin Kaftira het personage Don Giovanni gestalte geeft. In een duet met Yumiko Takeshima werpt Kaftira 'zijn' Donna Elvira van zich af. ,,Je doet hier heel blasé'', geeft Pastor Kaftira als aanwijzing mee. Carel Alphenaar knikt instemmend.

,,Voor mij is het luisteren naar opera een fysieke ervaring'', zegt Krzysztof Pastor later. ,,Ik heb een enorme fascinatie voor het personage Don Giovanni en de manier waarop Mozart het universele verhaal van de libertijnse ladykiller tot opera heeft verklankt. Mozarts aria's zijn zo verleidelijk, dat je de zangers zélf via hun stem als wonderschoon ervaart. In deze balletbewerking willen we de toeschouwer diezelfde bekoring laten voelen, maar dan via het lichaam van de dansers en hun beweging.''

In de Mozart/Da Ponte-opera uit 1787 roept de aristocratische vrouwenveroveraar Don Giovanni het noodlot over zich af als hij de Commendatore doodt in een duel, nadat hij diens dochter Donna Anna heeft aangerand. Don Giovanni spoedt zich zonder scrupules van de ene naar de andere verovering, op de vlucht voor de vele personages die hem willen straffen voor zijn zondige gedrag. Maar ondanks alle vrolijke verwikkelingen blijft de doem van de moord in alles tastbaar. Don Giovanni weigert berouw te tonen en door het tot leven gekomen stenen beeld van de Commendatore wordt hij het hellevuur in getrokken.

Waar in 'de opera der opera's' het verhaal door middel van aria's en recitatieven wordt verteld, voert in een balletbewerking de beweging het hoogste woord. Geen sinecure, besefte Pastor, die daarom de hulp van dramaturg Carel Alphenaar inriep. Krzysztof Pastor: ,,Ik wilde pertinent voorkomen dat het een 'dansant aangeklede' opera zou worden, Carel en ik hebben veel 'gepingpongd' over hoe we de bewerking zouden aanpakken.''

Carel Alphenaar: ,,We waren het echter snel eens dat Mozarts compositie als sturende kracht zou moeten blijven fungeren. Ik was destijds zo teleurgesteld in de balletbewerking van 'Toverfluit', waarvoor lukraak uit Mozarts gehele oeuvre was geput, dat ik dacht: dat kan en moet anders. Mozart is een componist die zijn librettist overvleugelt. De aria's en recitatieven dragen veel van de handeling. Die kun je niet zomaar weglaten of vervangen voor iets anders.''

Voor de orkestrale verklanking van de aria's en enkele 'dragende' recitatieven werd componist Rob Zuidam bereid gevonden. Alphenaar: ,,Bij aanvang was hij licht aarzelend, je hebt het toch over de 'heilige' Don Giovanni. Maar Zuidam is een componist die de macht over zijn eigen orkestratie weet te houden. Het orkest is er zelfs voor uitgebreid! We zijn heel tevreden over zijn uiteindelijke arrangementen. Zuidam is heel dicht op de huid van Mozart blijven zitten.''

Da Ponte's libretto is volgens strakke dramaturgische lijnen voor een groot dansensemble aangepast. Alphenaar spreekt over een 'dansvertelling zonder verteller'. ,,Er zitten veel scènes in de opera die prachtig in dans te verbeelden zijn: de verkrachting van Donna Anna, het huwelijksfeest waar Don Giovanni Masetto's bruid Zerlina inpikt. In de opera wordt echter het gros van de situaties in woorden geschetst. Hoe zet je die om in dans waarbij geen woord gesproken wordt?''

Een aantal cruciale handelingen is allegorisch vertaald in groepsdansen waarvoor de cirkelvorm als basis dient. Pastor: ,,Je kunt niet alles vertellen in louter soli en pas de deux. Bovendien wilde ik véél dansers op het podium. Zo vormt zich aan het eind van de eerste akte om Don Giovanni een 'beschuldigende cirkel' van dansers als zijn spel wordt doorzien. Het lijstje vrouwelijke veroveringen dat knecht Leporello in de aria 'il catalogi' van zijn baas oplepelt, tonen we als een 'gedanst boek' van meisjes in allerlei folkloristische kostuums.''

Ook nieuwe personages vonden hun weg naar het nieuwe balletlibretto, de zogenaamde 'vuurlingen'. ,,Gidsen die Don Giovanni als het ware naar zijn noodlot leiden en de handeling naar het onherroepelijke einde voeren'', zegt Alphenaar.

Met de solisten werkte Pastor in een uitzonderlijk lange repetitieperiode van ruim een halfjaar. ,,Elk personage moest met geheel eigen 'bewegingskwaliteiten' worden gekarakteriseerd. De knecht Leporello bijvoorbeeld is een proletariër die zich spiegelt aan aristocratische kringen. Om die dubbelhartigheid duidelijk te maken is zijn bewegingstaal een mengeling van 'off-balance' elementen uit de moderne dans en passen uit het klassiek ballet. Donna Elvira, die door Don Giovanni wordt afgewezen, heeft in haar beweging veel woede en verlangen geïncorporeerd. De Commendatore die na zijn dood als stenen beeld wraak komt nemen, kenmerkt zich door grote 'archaïsche' bewegingen. Don Giovanni zelf is boven alles een edelman, en danst in lange klassieke lijnen. Maar steeds afgeleid door sentire odor di femmina -de geur van vrouwen- wordt de beweging van Don Giovanni vooral door de ontmoetingen met steeds weer andere dames gedefinieerd.''

,,Don Giovanni is geen 'bad guy', zijn hart is alleen te groot voor één vrouw'', zegt 'Don' Altin Kaftira als de doorloop is afgelopen. ,,Bij elke verovering stelt hij zich anders op, laat hij een ander gezicht zien.

Ik moet als Don Giovanni de overtuigingskracht hebben om de vrouwen al dansend om mijn vinger te winden. Uitproberen, vallen en weer opstaan: een langdurig en intensief proces waarin ik op het laatst ook in mijn vrije tijd als Don Giovanni leefde. Maar dan zonder al die vrouwen!''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden