Mirjam van Hengel

SchrijversinterviewMirjam van Hengel

Dola de Jong voor de derde keer herontdekt: ‘Ze schreef altijd dicht tegen haar leven aan’

Mirjam van HengelBeeld Jildiz Kaptein

Mirjam van Hengel schreef een biografie van ‘overlever’ Dola de Jong, als schrijfster al tweemaal ‘herontdekt’. ‘Haar kordaatheid en pittigheid vielen niet goed.’

Jann Ruyters

Na twee prachtige portretten van twee van onze beroemdste dichters, Leo Vroman en Remco Campert, presenteert Mirjam van Hengel nu, even levendig en meeslepend, een biografie van Dola de Jong: ’s lands bekendste ‘vergeten schrijfster’. Een van die vrouwelijke auteurs, er waren er meer, wier werk in de jaren veertig en vijftig enthousiast werd onthaald, maar die vervolgens ‘reddeloos uitgleden over het machismo in de literatuur van na de oorlog’, zoals Van Hengel in haar boek schrijft.

Sindsdien deint het werk van Dola de Jong op de feministische golven mee. Het is al twee keer ‘herontdekt’, in de jaren tachtig van de vorige en in de jaren tien van deze eeuw, maar belandde nu toch weer niet in de onlangs gepresenteerde canon van de Nederlandse literatuur. Als je haar twee bekendste romans, En de akker is de wereld (1947) en De thuiswacht (1954) leest, begrijp je niet zo goed waarom niet.

Tijdgeest, het weekendmagazine van Trouw, bespreekt iedere week romans, geschiedenisboeken, kinderliteratuur en nog veel meer. U leest onze boekrecensies hier.

Zeventig jaar na dato verrast haar moderne toon, haar vrije geest. Rauw en zinnelijk, schetst De Jong in En de akker is de wereld het leven van de kindvluchtelingen die tijdens de oorlog in Tanger hun toevlucht zoeken. Tijdloos is haar visie op de vriendschap, fascinatie, erotiek en afhankelijkheid tussen twee jonge vrouwen in vooroorlogs Amsterdam in De thuiswacht. De Jong ontving stapels brieven van lezeressen die zich in het verhaal herkenden.

null Beeld Jildiz Kaptein
Beeld Jildiz Kaptein

Mirjam van Hengel schreef Een knipperend ogenblik. Portret van Remco Campert (2018), dat bekroond werd met de Henriëtte de Beaufortprijs 2022. Daarvoor verscheen Hoe mooi alles (2014), over de liefde tussen Leo en Tineke Vroman. Ze was redacteur, maakt literaire programma’s en schrijft voor onder meer de Volkskrant en De Groene Amsterdammer.

In beide romans proef je De Jongs gevoeligheid voor buitenbeentjes en ontheemden, maar ze was geen activist. Ze was vooral geïnteresseerd in de psychologie, schrijft Van Hengel. Dat is waarin deze romans toen vernieuwend waren, licht de biograaf toe in een gesprek in haar huis in Amsterdam.

Ze wijst geen slechteriken aan

“Ze wil schrijven over hoe mensen tegen menselijke verhoudingen, seksuele relaties aankijken, maar ze is daar nooit expliciet over. Ze wijst geen slechteriken aan. Er is een bespreking van Simon Vestdijk van En de akker is de wereld, die is echt geschokt over wat ze schrijft over Tanger. Straathoertjes, misbruik, zwarte handel, het zit er allemaal in. Later zal ze voor jongeren schrijven, over de vlucht van een zwart meisje, eenoudergezinnen, ook dat problematiseert ze niet. Het is gewoon de context van een verhaal.”

Dola de Jong in Amsterdam voor de oorlog. Beeld
Dola de Jong in Amsterdam voor de oorlog.

Mirjam van Hengel las De Jongs romans tijdens haar studie Nederlands eind jaren tachtig, maar de wens om zich in haar te verdiepen kwam later, toen ze in de nalatenschap van Leo en Tineke Vroman, met wie Dola de Jong bevriend was, op haar brieven stuitte. Slim en fel is ze in die brieven, maar ze laat ook een ‘grimmig wantrouwen’ zien, sporen van een ‘onheilspellend karakter’.

“Ik vind haar heel aantrekkelijk als briefschrijver”, vertelt Van Hengel. “Ze kon ongenuanceerd zijn, heel uitgesproken, maar ook heel lief en precies in hoe ze over de dingen dacht. Ik vond een brief van Tineke Vroman aan haar waar een heftige ruzie uit bleek. En Tineke was zo zachtmoedig, die had met niemand in de wereld ooit ruzie. Dat raakte me. Wie was die vrouw?”

De nieuwe vrouw

Zich ontwikkelend tot een vrije geest, ‘de nieuwe vrouw’; zo schetst Van Hengel de levensloop van deze joods-Nederlandse auteur; een die getuigt van ondernemingslust, onafhankelijkheid, durf. Dola sluit zich, amper twintig, tegen de zin van haar vader, als danseres aan bij een dansgezelschap in Amsterdam. Daarnaast gaat ze schrijven om in haar eigen onderhoud te kunnen voorzien, als leerling-journalist eerst, later meisjes- en kinderboeken.

Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog vlucht ze via Tanger naar New York, om daar na eerst nog wat jaren als danseres in een rondreizend circus, een carrière op te bouwen als schrijver en journalist. Ze krijgt een zoon, trouwt drie keer, en leidt ten volle een schrijversleven, inclusief vriendschappen met collega’s als Leo Vroman en Marnix Gijsen. Ze maakt deel uit van de New Yorkse culturele scene en dineert zelfs met Marilyn Monroe. ‘Breekbaar als een ei op een rekje’, typeert ze haar roerend in een column.

Een werelds bestaan, maar Van Hengel omlijnt een donkere kern; de ontworteling en vervreemding die al inzetten in haar jeugd als De Jong op haar vijfde haar moeder verliest en haar vader haar veronachtzaamt. Haar vader, stiefmoeder en broer worden in de oorlog vermoord in de kampen.

null Beeld Jildiz Kaptein
Beeld Jildiz Kaptein

Later is het volhouden om als vrouwelijke auteur serieus genomen te worden en worstelt ze met schrijfblokkades. Met het ouder worden neemt de frustratie toe. Al zal ze de jaren dat ze literatuurlessen geeft aan de New Yorkse universiteit (waar ze op haar 69ste cum laude afstudeert), van haar 71ste tot haar 78ste, de gelukkigste periode van haar leven noemen. Hoewel ze nog groot ­internationaal succes zal kennen als kinderboekenschrijver zal De Jong na De thuiswacht geen roman voor volwassenen meer schrijven.

U schrijft dat ze na de oorlog vastliep in wat haar magnum opus moest worden

“Ja, ze schreef altijd dicht tegen haar leven aan, de dans, de vriendschap, de vlucht. En al vanaf de jaren vijftig wilde ze schrijven over hoe ze tegen de oorlogsvluchtelingen aankeken in New York. Dat lukte niet omdat die holocaust daartegenaan duwde, waar ze bijna haar hele familie in verloor, en dat bleef in de weg zitten. Ik heb heel veel titels van die roman gevonden en correspondentie daarover, dan begon ze weer met een nieuwe titel, nieuw plan, bij een nieuwe uitgever.”

Zag u waar het misging? U bent ook redacteur geweest.

“Ze wilde te veel benoemen in die roman. Hoe je als Europeaan in de nieuwe wereld terechtkomt, haar interesse in de psychologie, hoe je verloren raakt in een stad na een echtscheiding, de opvang van vluchtelingen in New York. Als redacteur ken ik die worsteling met een onderwerp goed. Alle schrijvers hebben zo’n manuscript in de kast liggen. Alleen bij haar blééf de worsteling.”

Ze kon niet goed op haar stoel blijven zitten, schrijft u.

“Dola was gretig en deed veel dingen tegelijk, terwijl ze eigenlijk een boek wilde schrijven. Dat interesseert me erg in haar. Je schrijft zo’n portret ook om te zien hoe anderen het doen en zelf kwam ik ook lang niet aan schrijven toe. Ik vind het leuk om te zien hoe dat bij haar werkte. Ze schreef veel voor de krant. En op een gegeven moment had ze daarbij ook het standaardprobleem van werkend moederschap.”

Ziet u de vlucht als een kern in haar leven? Iemand die op de vlucht is en blijft?

“Haar leven gaat zeker voor een groot deel over ontworteld raken en blijven. Maar het gaat over veel. De eerste oorlogsjaren was ze afgesneden van thuis. En in de culturele wereld van New York was ze een vrouw in een mannenwereld. Verder was ze door haar jeugd al een ontworteld iemand, dus dat speelt allemaal samen. Ik heb haar verhaal voor een belangrijk deel langs de lijn van die ontworteling gelegd, maar geen vlucht is gelijk. Belangrijk is wat Hannah Ahrendt schreef: ‘We moeten optimistisch zijn, want we hebben besloten door te gaan, wij immigranten’. Dat had Dola heel erg, een enorme aanpakker en optimist, tegen de dagelijkse werkelijkheid op. Ook als het leven moeizaam was, altijd weer energie om door te gaan.”

Is haar werk daarom vergeten, omdat ze een overlever was? Gekwelde vrouwen beklijven beter. Denk aan Sylvia Plath, Virginia Woolf.

“Een goeie vraag, dat zou best kunnen. Haar kordaatheid en pittigheid vielen niet goed. Al die mannen die ze toch nodig had, vonden haar vaak te dominant en te aanwezig. Misschien doe je het in de publieke opinie beter als het leed van je afdruipt. Ik benadruk die krachtige kant in mijn boek, maar ook de dramatische kant. Ik hoop niet dat ik haar te beklagenswaardig maak nu.

“Ze had van alles mee, haar intelligentie, haar schoonheid, maar had ook dingen tegen. Je gaat als biograaf schrijven over wat zichtbaar werd, maar wat niet zichtbaar werd is in haar leven juist interessant, zoals die onvoltooide romans. Dat werd naast de vlucht de andere rode draad in mijn boek. Dat ze wel wilde schrijven, maar het niet ging. Het is ook een boek over schrijven.”

Denkt u dat haar werk gered kan worden door zo’n biografie als deze?

“Ik hoop het. Ze wordt wel steeds opnieuw gered, dat is al een paar keer gebeurd.”

Ze staat niet in de nieuwe canon

“Nee daar staat ze niet in. Maar dat heeft ook met oeuvre en context te maken. Iemand zei: ze heeft maar twee goede boeken geschreven, maar zelfs als dat zo zou zijn hoeft dat niet erg te zijn. Al blijft er maar één goed boek.

“En En de akker is de wereld is zo’n goed boek. Het is bijna tragisch hoe goed dat boek is en hoe weinig boeken daar op lijken. Daardoor is het weggevallen. Ze heeft een boek geschreven dat uit het niets kwam, over een land waar niemand over had gehoord. Ze schreef het terwijl ze in Amerika zat en het boek werd zowel uitgegeven in Amerika als hier, maar voor beide landen was het een boek over een vreemde wereld. Dat is bij al haar werk zo geweest. Haar kinderboek The Level Land verscheen nog in de oorlog in de VS, en dat ging over de naderende oorlog hier. In Japan werd dat een groot succes. Dat het iets exotisch was, bracht haar aandacht op het moment zelf, en goede kritieken, maar haar werk is daardoor ook steeds op een eilandje blijven liggen.”

Net als in haar vorige portretten van Remco Campert en Leo Vroman speelt Mirjam van Hengel ook in dit boek soepel met de vorm van de biografie. Ze wil geen voorbeeldige biografie schrijven, noteert ze ergens in haar boek. Niet het bekende pad bewandelen, van grootouders naar dood. “Zo saai” antwoordt ze op de vraag wat er mis is met een voorbeeldige biografie. “Het zit precies in dat woord voorbeeldig. Als iemand zegt dat iets een voorbeeldige roman is dan denk je toch niet; ha, dat ga ik lezen? En bij biografieën wordt die volledigheid als een kwaliteit gezien. Dat vind ik heel saai.”

Incidenteel duikt Van Hengel zelf op in de tekst, als er raakvlakken zijn tussen De Jongs leven en het hare. Of als ze direct citeert uit een gesprek met de zoon. Enkele gebeurtenissen beschrijft ze vanuit Dola’s perspectief. Dat ze niet meer in gesprek kon met de schrijfster zelf, dat ze het moest doen met het materiaal, gaf haar meer speelruimte, zegt ze. Ook dat het nu om een onbekende auteur ging, gaf haar meer vrijheid. “Dola kon meer van mij zijn, omdat ze nog niet van jullie was.”

Van Hengel: “Ik heb deze keer misschien wel het meeste nagedacht over de vorm. Of ik wel of niet de chronologie zou aanhouden. Wat de grens is tussen ­fictie en non-fictie. Die is beweeglijk wat mij betreft.

“Ik hou zelf erg van biografieën, portretten, waar de schrijver zelf ook in zit. De boeken van Julia Blackburn bijvoorbeeld, die heeft over grootheden geschreven, van Goya tot Billie Holiday, en zit daar zelf heel erg in. Je kunt kijken via haar ogen, je raakt ook geïnteresseerd in haar, terwijl ze zichzelf niet opblaast of groot of interessant maakt. Je krijgt een boek over twee mensen, impliciet over haarzelf, expliciet over het personage. De tijd is goed voor zulke hybride boeken, het essayistische in een roman, daar hou ik ook erg van. Dat je de schrijver hoort denken.”

.

null Beeld

Mirjam van Hengel
Dola. Over haar schrijverschap en de hele mikmak
De Bezige Bij; 288 blz. €24,99

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden