Demonstratie tegen de vrijlating van oorlogsmisdadiger Pieter Menten op Binnenhof, Den Haag, in 1978.

Expositie

Dit zijn de onbekende verhalen over de bevrijding uit negen kilometer oorlogsarchief

Demonstratie tegen de vrijlating van oorlogsmisdadiger Pieter Menten op Binnenhof, Den Haag, in 1978.Beeld Nationaal Archief

De bevrijding van de een was de strijd van de ander, toont een expositie in het Nationaal Archief.

Wie binnenloopt bij tentoonstelling ‘De oorlog die bleef ’ viert eerst een klein bevrijdingsfeestje. Op de lamellen in het Nationaal Archief in Den Haag zwaaien kinderen met vlaggetjes, lachen vrouwen hun tanden bloot en delen militairen soep uit, of iets wat daarop lijkt. Iedereen is vrolijk en alles is mooi: de bezetting is eindelijk voorbij.

Pas achter de lamellen valt de bezoeker in de realiteit na 5 mei 1945. Of eigenlijk: in een ander deel van die realiteit. Een man en twee vrouwen houden een bord vast met de tekst: ‘Ik ben een landverrader’. Drie mannen tillen een doodskist. In een vitrine ligt een ketting, gebruikt voor het ketenen van de 130.000 vastgezette collaborateurs. Kinderen zingen het Wilhelmus, met op de achtergrond een onheilspellende toon, als in een spannende film.

“We willen laten zien dat het plaatje soms iets genuanceerder is. De bevrijding van de een is de strijd van een ander”, zegt archiefspecialist Arjan Poelwijk van het Nationaal Archief. Uit negen kilometer oorlogsarchief distilleerden hij en zijn collega’s een aantal relatief onbekende oorlogsverhalen.

Over de ijskoude ontvangst van David Simons in Nederland bijvoorbeeld. De Haagse jurist weigerde erfpacht en straatbelasting te betalen over de jaren dat hij in een concentratiekamp zat. Verbeten voerde hij rechtszaken tot de Hoge Raad aan toe. En verloor. Pas onlangs stortte de gemeente het bedrag terug op de rekening van zijn erfgenamen.

Ontvijandingsverklaring

Of neem het verhaal van gravin Helene Wolff Metternich. Na de bevrijding schaarde Nederland haar kasteel Oost bij Valkenburg onder ‘vijandelijk vermogen’ en nam het in beslag. Om het terug te krijgen had ze een ‘ontvijandingsverklaring’ nodig. “Ze moest bewijzen dat ze pro-Nederlands was geweest in de oorlog. Niet pro-Duits zijn was niet genoeg”, zegt Poelwijk. Het lukte haar niet, ondanks verklaringen van de lokale slager en andere edellieden.

Enthousiast wordt Poelwijk bij het verhaal van Pieter Hoppen. “Dit is de kracht van een archief”, zegt hij. Hoppen dook in 1943 onder, omdat hij niet voor de bezetter wilde werken. Na de oorlog keerde de Rotterdamse ambtenaar niet terug. Een zoektocht van zijn familie bleef zonder resultaat. Tot een voormalige verzetsstrijder begin deze eeuw opbiechtte een vermeend collaborateur te hebben geliquideerd. Op zijn aanwijzingen werd Hoppens lichaam opgegraven. “In het archief van het Rode Kruis lag een brief, dichtgelikt door de broer van Hoppen”, zegt Poelwijk. Het DNA matchte. “Een moordzaak is na zeventig jaar opgelost, omdat een envelop bewaard is gebleven.”

In een andere hoek van de zaal is een minirechtszaal nagebouwd, vanwege de zaak van journalist Max Blokzijl. De propagandist hield tijdens de oorlog wekelijks een nationaal-socialistisch praatje op de radio en had na de oorlog de bedenkelijke eer de eerste ter dood veroordeelde Nederlander te zijn. Blokzijl stierf op basis van dertien citaten, nog voor NSB-leider Anton Mussert. Terecht, of was hier sprake van vergelding op een bekende Nederlander? “Andere collaborateurs, met doden op hun geweten kwamen er later met minder vanaf”, zegt Poelwijk. Had Blokzijl dus gewoon pech met de timing? Poelwijk: “Het maakt uit, opgepakt in ’45 of in ’49.”

De oorlog die bleef. Tot en met 20 juni 2021 te zien in het Nationaal Archief in Den Haag.

Lees ook

Blijf op je post en werk samen met de bezetter, luidde het devies in de Tweede Wereldoorlog

De Nederlandse overheid schoot in de oorlog tekort als hoeder van recht en veiligheid, zei premier Rutte bij zijn excuses tijdens de Nationale Holocaust Herdenking. Bestuurders en ambtenaren koesterden de illusie dat ze ondanks de bezetting ‘in een goed Nederlandse sfeer’ konden doorwerken.

Premier Rutte biedt excuses aan voor houding regering ten aanzien van Holocaust

Premier Mark Rutte heeft zondag excuses aangeboden voor de Nederlandse houding ten aanzien van de Jodenvervolging in de Tweede Wereldoorlog.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden