Zelfportret

Dit schilderij is het bewijs: Van Gogh was mentaal ziek, zeggen onderzoekers

Dit zelfportret van Vincent van Gogh, uit een psychotische periode, hangt de komende maanden in het Van Gogh Museum Amsterdam.Beeld REUTERS

Onderzoek wijst uit dat een zelfportret van Van Gogh toch echt is en geen vervalsing. De wereldberoemde schilder maakte het tijdens een zware psychose, mogelijk als een therapeutisch werk. 

Hoe kijkt iemand uit zijn ogen die net uit een psychose komt? Kun je aflezen aan de gezichtsuitdrukking dat iemand mentaal ziek is? Ja, constateren onderzoekers van het Van Gogh Museum in Amsterdam die een uitgebreide studie hebben gemaakt van een zelfportret van Vincent van Gogh uit het Nationaal Museum in Oslo. Over de echtheid bestonden sinds 1970 twijfels. Dat het schilderij een authentieke Van Gogh is en geen vervalsing, baarde niet de meeste opzien tijdens de presentatie maandag van de uitkomsten van het onderzoek. Veel opmerkelijker was de conclusie dat Van Gogh zich op dit schilderij heeft afgebeeld tijdens zijn eerste zware psychose. 

Vincent van Gogh maakte dit portret waarschijnlijk tussen 22 augustus en 1 september 1889, toen hij aan het einde van een zware psychose nog ‘in de war’ was. Hij maakte het mogelijk ook bij wijze van therapie.Beeld AP

Louis van Tilborgh, een van de onderzoekers, leidt dat onder meer af uit de ‘zijdelingse schuwe blik die vaak voorkomt bij psychotische trekken vertonende, depressieve patiënten’. “We zien een angstige patiënt die zichzelf in de ogen kijkt en berust in wat hij in de spiegel zag, namelijk iemand die hij niet wilde zijn, maar wel was.” 

Een levenloze, neerslachtige uitdrukking

Van Gogh ziet er op dit zelfportret, dat vanwege de verbouwing van het museum in Oslo de komende maanden te zien is in het Van Gogh Museum, deplorabel uit. Zijn gezicht heeft een levenloze, neerslachtige uitdrukking, wat nog versterkt wordt door de modderige kleuren. Het is goed te zien dat hij met een paletmes de verfstreken op zijn gezicht heeft ‘geplet’ waardoor alle expressie eruit is verdwenen. Alleen zijn ogen heeft hij ongemoeid gelaten. Zijn baard is lang niet zo vol en rood als op zijn andere zelfportretten, net zoals ook zijn haardos deelt in de algehele malaise die hij uitstraalt. 

Dit zelfportret maakte Van Gogh vermoedelijk tussen 1 en 10 september 1889. Hij is nog lijkbleek en mager, maar voelde zich hersteld van een psychose.

Volgens de onderzoekers is dit vooralsnog het enige zelfportret dat hij aan aan het eind van een zware psychose heeft geschilderd. Dat moet in de late zomer van 1889 zijn geweest, toen hij zes weken opgenomen was in de inrichting in Saint-Rémy.

De onderzoekers baseren hun conclusie niet alleen op aannames maar ook op harde feiten. Zo komen de pigmenten, verkleuringen, het soort doek, de penseelstreek en de sombere kleuren overeen met andere werken die hij in diezelfde periode heeft gemaakt. Ook beroepen ze zich op de brief die de schilder op 20 september 1889 schreef aan zijn broer Theo. Daarin heeft hij het over een zelfportret  ‘als een poging (...) uit de tijd dat ik ziek was’. De schilder werd midden juli van dat jaar opgenomen vanwege een zware psychose die tot 1 september duurde. Aan het einde van die crisis was hij ‘nog in de war’ schreef hij op 22 augustus, maar desondanks voelde hij zich weer in staat om te schilderen. Hij vond dat ook noodzakelijk voor zijn herstel. Van Tilborg: “Het zelfportret moet kort na 22 augustus zijn gemaakt, vermoedelijk ook als therapeutisch werk.” 

Dit zelfportret schilderde Van Gogh tussen 3 en 10 september 1889. De penseelstreken zijn losser en de baard vlamt weer rossig op.

Rond 1 september voelde hij zich hersteld en schilderde hij - tussen 1 en 10 september - nog twee zelfportretten, die zich in de National Gallery in Washington en Musée d’Orsay in Parijs bevinden. Drie zelfportretten in krap drie weken tijd die volgens de onderzoekers laten zien hoe een bleke en magere Van Gogh opkrabbelt uit een zware depressie. De penseelstreken worden losser, de kleuren minder modderig en zijn baard gloeit weer rossig op. 

Lees ook: 

Zonder Jo van Gogh was Vincent nooit zo beroemd geworden

Tien jaar verdiepte Hans Luijten zich in het leven van Jo van Gogh-Bonger. Ten onrechte bleef zij altijd op de achtergrond in boeken die over haar zwager Vincent zijn geschreven. Het verhaal van een buitenbeentje in de door mannen gedomineerde kunsthandel.

Regisseur Julian Schnabel: Vincent van Gogh is géén gewone gozer

De filmende schilder Julian Schnabel maakte de ultieme Van Gogh film. At Eternity‘s Gate gaat nu eens niet over het gekke genie dat zijn oor afsnijdt, maar over kunst. Schnabel leerde hoofdrolspeler Willem Dafoe zelfs de kwast hanteren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden