InterviewJaap van Zweden

Dit jaar besefte Jaap van Zweden wat er écht toe doet: familie. ‘Ik wil de wereld niet meer over vliegen’

Jaap van Zweden. Beeld Patrick Post
Jaap van Zweden.Beeld Patrick Post

Zaterdag viert maestro Jaap van Zweden zijn zestigste verjaardag. Op de bok. Na acht maanden gedwongen nietsdoen werkt hij zich daar weer, energiek dirigerend, in het zweet. Van extra corona-kilo’s had hij geen last, hij raakte er in deze periode juist 25 kwijt.

In de grote studio 5 van het Muziekcentrum van de Omroep in Hilversum klinkt als vanouds muziek. Het Radio Filharmonisch Orkest repeteert er aan ‘Fidelio’, de enige opera van Ludwig van Beethoven. Op de bok staat voormalig chef-dirigent Jaap van Zweden die van het orkest de titel ‘honorary chief conductor’ mag dragen. Zo op het oog lijkt alles normaal, maar dat is het niet. Want het is voor het eerst sinds acht maanden dat maestro Van Zweden weer op de bok staat. Een lange periode van gedwongen stilte, onzekerheid, van sprankjes hoop die dan toch weer de grond in geboord werden. Hoe komt een wereldberoemd maestro die tijd door?

“Ik heb het zwaar gehad, raakte soms behoorlijk gedemotiveerd. In het begin van de pandemie was ik heel veel thuis, en dan dacht ik echt: ‘Hoe kom ik de dag door?’ Maar deze periode heeft me ook inzicht gebracht. Er zijn mensen erg ziek geweest, en veel coronapatiënten hebben het niet gehaald. Aan al dat verdriet wil ik niets afdoen. Maar toch kan iedereen denk ik iets positiefs uit deze tijd halen. Er is één ding dat me in deze maanden heel duidelijk is geworden, dat het hebben van een familie en een fijn thuis heel bijzonder is. Kijk, als het straks zover is, loopt er geen applaus achter mijn kist, maar wel familie, kinderen, kleinkinderen. Na al het applaus dat ik na concerten krijg, zit ik toch weer helemaal alleen ergens op de aardbol in mijn hotelkamer, met alleen mijn partituren om me heen. Dat wil ik eigenlijk niet meer, en ik ga dat proberen af te bouwen.

“Door alle vrije tijd die ik plotseling had, kreeg ik de mogelijkheid om iets aan mijn lichamelijke conditie te doen, om te werken aan mijn lijf. Dat was nodig, want ik was al jaren aan de zware kant. Om de twee dagen ging ik de afgelopen maanden met een personal trainer naar een privésportschool. Krachttraining en cardio. Afzien. Geleidelijk aan voelde ik me lekkerder, fitter. Ik ben nu 25 kilo lichter en ik heb allemaal nieuwe kleren moeten kopen. Natuurlijk speelde mee dat corona harder toesloeg bij mensen met overgewicht, dat was inderdaad wel een extra motivatie. Aan mezelf werken dus, en bij mijn familie zijn. Ik heb er uiteindelijk best van genoten dat ik zo veel en lang vrij was.”

‘Ja, ik kan best goed zingen, verbaast je dat?’

Maar nu staat de dirigent hier in Hilversum bij zijn oude orkest, en hij is dolblij dat hij eindelijk zijn baton weer mag heffen. De repetitie leidt hij strak, gedetailleerd en gefocust. Het is voor hem wel wennen dat zijn musici zo ver uit elkaar moeten zitten. Van Zweden is scherp, weet precies wat hij wil, en laat dat duidelijk merken. Hij eist, zoals we dat van hem kennen, volledige discipline, maar is niet te beroerd om na een lastige passage voor de hoorns naar hen zijn duimen op te steken en te roepen: “Hoorns! Bravissimi!” Hun collega’s in het orkest trappelen instemmend waarderend met hun voeten en tikken met hun strijkstokken. Als even later een hoorniste roept dat ze de aanwijzingen van Van Zweden moeilijk kan horen, zegt hij ad rem: “Desnoods kijkt u naar me”. Het hele orkest ligt meteen in een deuk om deze Amsterdamse humor. En weer wat later, bij een uitglijder van de celli, zegt hij: “Oeps, interessante noten, maar het zijn niet de juiste”. De sfeer is ontspannen.

Eigenlijk zou Van Zweden overmorgen in het 60ste seizoen van de NTR ZaterdagMatinee Wagners ‘Götterdämmerung’ dirigeren, om er en passant zijn eigen 60ste verjaardag mee te vieren. Maar die titel bleek een paar maten te groot voor deze pandemische tijden. Fidelio, inclusief een paar van de gerenommeerde zangers die oorspronkelijk in Wagner zouden optreden, is in dit Beethovenjaar een goed alternatief, vindt Van Zweden. Bijna 20 jaar geleden was het de allereerste opera die hij als beginnend dirigent onder handen kreeg. Het betrof toen ook een concertante uitvoering in het Concertgebouw als een soort generale repetitie voor de vijf scenische voorstellingen bij de Reisopera die erop volgden.

“Nee ik heb geen nieuwe Fidelio-partituur gekocht, ik gebruik mijn oude van 20 jaar geleden. Helemaal volgekladderd. In 2001 was het allemaal zo nieuw voor mij, ik was pas een jaar of vijf actief als professioneel dirigent. Ik zie in die oude partituur allemaal opmerkingen in de kantlijn staan die ik er nu nooit meer in zou zetten. Aanwijzingen voor mezelf als ‘Let op deze inzet!’ en zo. Tekenen dat ik nog niet zo ervaren was. Er is vast veel veranderd in mijn interpretatie, dat kan niet anders.

“Ik hou onvoorstelbaar veel van opera, vind het een heerlijk genre om te dirigeren. Je wordt er allengs meer bedreven in. Vlak voor de lockdown dirigeerde ik in New York Schönbergs ‘Erwartung’. Een moeilijke partituur, die ik 20 jaar geleden nooit zou hebben aangekund. Toen de sopraan tijdens de uitvoering even de weg kwijt was, heb ik tijdens het dirigeren haar partij matenlang meegezongen om haar weer op pad te helpen. Ja, ik kan best goed zingen, verbaast je dat? Zingen is de oorsprong van alles in de muziek. Het komt rechtstreeks uit je lijf, er zit geen stuk hout of koper tussen.”

De naam van het Concertgebouworkest is gevallen

“Maar ik ben wel wat huiverig voor hoe het morgen allemaal zal klinken in een leeg Concertgebouw. De musici zitten zo ver uit elkaar, en ook de koorleden staan ver van elkaar af. Je moet dan heel hard werken om een samenklank te krijgen; je wilt voorkomen dat je individuele stemmen gaat horen. En, weet je, het wordt ook nog vastgelegd met camera’s en microfoons.” Van Zweden staat op en loopt naar een foto van de Grote Zaal van het Concertgebouw die in de dirigentenkamer in Hilversum hangt. Hij wijst aan hoe de opstelling van koor, solisten en orkest zal zijn. “Als het me akoestisch niet bevalt, kan ik misschien nog overwegen om geen toestemming te geven voor de tv-uitzending. Zoiets gaat wel het eeuwige archief in. Moet je er dan een disclaimer aan vooraf laten gaan? Zo van: ‘Deze opname is gemaakt in coronatijden in een leeg Concertgebouw’.

null Beeld Patrick Post
Beeld Patrick Post

“Van de zomer hoorde ik in de Grote Zaal het Concertgebouworkest in corona-opstelling, en dat viel me helemaal niet mee. Ik was geschokt hoe anders het klonk, minder homogeen. Het orkest heeft me toen gevraagd of ik in die periode een programma wilde komen dirigeren, maar ik heb daar vriendelijk en beslist voor bedankt. De klank in die halflege zaal en met de musici zo ver uit elkaar stond me absoluut niet aan.”

De naam van het Concertgebouworkest, waar Van Zweden zo lang concertmeester was, is gevallen. Het orkest zit na het oneervolle ontslag van Daniele Gatti nog steeds zonder chef-dirigent. Op een dit jaar uitgelekt wensenlijstje van de musici kwam Van Zweden niet in de toptien voor. Hartzeer?

Het afslankregime wordt goed volgehouden

“Ik wil er niet te veel meer over kwijt. Maar door bepaalde uitingen in de media is het beeld ontstaan dat ik zelf het Concertgebouworkest zou hebben benaderd met de vraag of ik er mocht komen werken. Ik heb in mijn dirigentenleven nog nooit een orkest met die vraag gebeld. Nooit! Die pertinent onjuiste opmerking heeft de boel op scherp gezet en de sfeer verziekt. Dat is jammer. Ik ben veeleisend en zeg misschien tijdens repetities te veel. Men vindt mij te direct. Dat bevalt sommige musici niet. Maar het is nooit persoonlijk bedoeld. Ik speel het nooit op de vrouw of de man. Het is altijd alleen maar bedoeld om een zo mooi mogelijk resultaat te krijgen.”

Het is lunchtijd en Van Zweden eet zijn bord gezonde salade leeg. Hij drinkt er een proteïneshake bij. Het afslankregime wordt goed volgehouden. Morgen wordt hij 60, een mijlpaal die hem niet zoveel doet. Maar toch, wat ziet hij als hij omkijkt?

“Een gekkenhuis!” Het antwoord komt zonder een seconde na te denken. “Ik heb de afgelopen ruim tien jaar steeds maar in vliegtuigen gezeten. Om de twee, drie weken vloog ik van New York of Dallas naar Hongkong of Europa, en dan weer terug. Dat wil ik drastisch gaan verminderen, omdat het niet goed is voor de aarde en ook niet voor je gestel. Ik heb weliswaar nooit gerookt en nooit gedronken, dus ik kan wat hebben, maar toch. Ik ga mijn contract bij het Hong Kong Philharmonic niet verlengen, dus het wordt vanzelf wat rustiger als dat voorbij is. Ik ben er onlangs nog geweest. Er waren plannen voor optredens. En toen kreeg een orkestmusicus corona en moest iedereen in quarantaine. Ikzelf ook. Van concerten kwam het niet meer. In Hongkong, waar ze eerder met het Sars-virus te maken hebben gehad, is het overigens wel heel goed geregeld. Er wonen daar negen miljoen mensen en er zijn maar tien geregistreerde coronadoden gevallen.

Pas weer een concert als er een werkend vaccin is

“Bij mijn andere orkest, het New York Philharmonic, zijn alle concerten tot september 2021 geannuleerd. En dan moeten we misschien ook nog onze concertzaal uit omdat die gerenoveerd gaat worden. De financiën daarvoor zijn rond. We hebben voor die periode andere zalen op het oog, zoals de Carnegie Hall, we doen residencies in verschillende steden en we maken een paar grote tournees. Al met al is het allemaal erg onzeker, en je wordt bang. Kunnen we straks nog wel zo’n groot werk als de Tweede symfonie van Mahler doen? En komt ons publiek nog wel terug? We hebben een enquête gehouden onder onze abonnementhouders en daaruit bleek dat de mensen pas weer naar een concert willen komen als er een werkend vaccin is.

“Voor onze werkloze musici hebben we gelukkig een goede regeling kunnen treffen, waaraan ikzelf ook bijgedragen heb. Heel anders dan bij onze buren op het Lincoln Plaza in New York, de Metropolitan Opera. Ook gesloten tot september volgend jaar, maar daar hebben ze alle musici en koorleden ontslagen. Die gaan natuurlijk ander werk zoeken, en het is nog maar de vraag of ze terug willen komen bij een werkgever die zo met hen is omgegaan.

“Als deze pandemie voorbij is, zou ik wel meer in Europa willen werken. Na mijn chefschap in Hongkong ben ik wat dat betreft flexibeler. Er zijn al uitnodigingen voor over een paar jaar – uit Londen, Leipzig, Rome en Parijs. Chef-dirigent zijn bij twee orkesten is te veel als je boven de 60 bent. Carlos Kleibers beroemde en cynische uitspraak ‘Ik dirigeer alleen nog maar als de koelkast leeg is’ begin ik steeds beter te begrijpen, al heb ik het nooit voor het geld gedaan. Dat heeft mijn 60ste me misschien wel gebracht, dat ik steeds beter kan relativeren. Chef-dirigent zijn bij een toporkest is leuk, maar wat moet je daarna nog als je die positie in New York al hebt mogen vervullen?”

Een operahuis leiden misschien? “Ja, dat zou wel erg leuk zijn.”

‘Fidelio’ van Beethoven, uitgevoerd door het Radio Filharmonisch Orkest, het Groot Omroepkoor en solisten, onder leiding van Jaap van Zweden, is overmorgen te beluisteren in de NTR ZaterdagMatinee, vanaf 14.15 uur op NPO Radio 4. Een televisieregistratie is zondag te zien op NPO 2 vanaf 19.10 uur.

Lees ook:

De New York Philharmonic is blij met nieuwe orkestleider Jaap van Zweden: ‘Hij is een echte leider’

In 1987 nam violist Jaap van Zweden voor het eerst schutterig een dirigeerstokje in zijn handen. Het onopmerkelijke begin van een dirigentencarrière. Drie decennia later begint Van Zweden, die door critici hier veeleisend wordt genoemd, als chef-dirigent van de New York Philharmonic. ‘Ik ben grootvader geworden, dan treedt de mildheid binnen.’

Jaap van Zweden is zo goed, moet hij niet de nieuwe chef-dirigent in Amsterdam worden?

Met Van Zweden op de bok zijn volle zalen in elk geval gegarandeerd. De drie concerten in Amsterdam deze week zijn stijf uitverkocht. Concerten waarop een spannend en origineel samengesteld programma op het hoogst denkbare niveau wordt uitgevoerd. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden