Recensie

Diepgravende beschouwingen over de toestand van de democratie

Beeld rv

De strijd om de democratie. Essays over democratische zelfverdediging
A. Ellian, G. Molier en B. Rijpkema (redactie)
Uitgeverij Boom, 416 blz, € 29,90
****

De auteurs

'De strijd om de democratie' is een bundel van elf artikelen van elf auteurs, die werkzaam zijn aan universiteiten of wetenschappelijke instituten. De meesten hebben een juridische achtergrond. Ook de samenstellers van het boek hebben elk een bijdrage geleverd. Afshin Ellian is hoogleraar rechtswetenschap aan de Universiteit van Leiden, en directeur van het Instituut voor Metajuridica, dat het recht bestudeert vanuit historische, sociologische en filosofische invalshoeken. Gelijn Molier en Bastiaan Rijpkema doceren ook rechtswetenschap in Leiden. Alle drie hebben ze meerdere artikelen gepubliceerd over de toestand van de democratie in onze tijd. Van Rijpkema verscheen in 2015 het proefschrift 'Weerbare democratie: de grenzen van democratische tolerantie', dat een jaar later werd bekroond met de Prinsjesboekenprijs.

Het probleem

Het is onderhand geen nieuws meer dat de democratie in Europa en elders in de wereld onder druk staat, door uiteenlopende oorzaken. In Polen wordt het aloude beginsel van de scheiding der machten ondergraven doordat de huidige regering bezig is de rechterlijke macht naar haar hand te zetten. In bijna alle Europese landen zijn extreem-rechtse en populistische partijen in opmars. De aanhangers koesteren vaak bewondering voor de 'geleide democratie' van de Russische president Poetin en diens geestverwanten. Daarnaast worden in Europa ook antidemocratische ideeën van de radicale islam verspreid.

Het resultaat

Bovengenoemde bedreigingen voor de democratie in Europa komen in het boek uitgebreid aan de orde. De Vlaamse ethicus Dirk Verhofstadt bijvoorbeeld - broer van de voormalig Belgisch premier Guy Verhofstadt - behandelt het salafisme, een radicale stroming binnen de islam die zich aan de letter van de Koran wil houden en de democratie verwerpt omdat zij het woord van Allah stelt boven de civiele wetgeving. Verhofstadt gaat uit van de stelling van de filosoof Karl Popper dat het wezen van de democratie bestaat in het voorkomen van tirannieke of totalitaire regimes. Zelf komt hij tot de conclusie dat de radicale islam heden ten dage 'het grootste gevaar voor de vernietiging van onze democratie en een terugkeer naar het totalitarisme' is.

Paul Cliteur, ook hoogleraar rechtswetenschap te Leiden, verwijt in zijn artikel 'Weerbare en meebuigende democratie' Nederlandse politici dat ze uit angst te vaak zijn gezwicht voor het islamitische 'theoterrorisme', zoals hij het noemt. Zo drong minister Van den Broek van buitenlandse zaken er in 1987 bij de Vara op aan om Rudi Carrells satire op ayatollah Khomeini niet uit te zenden - al had dat wellicht meer met diplomatie dan met de stand van onze democratie te maken.

De weerbaarheid van de democratie vormt in deze bundel het steeds terugkerende hoofdthema, dat van alle kanten wordt belicht. De Amsterdamse hoogleraar George van den Bergh beschouwde het vermogen tot zelfcorrectie als het wezen van de democratie. Tijdens zijn oratie in 1936, toen de democratisch verkozen Hitler al een eenpartijstelsel had ingevoerd, zei hij dat alle democratische beslissingen kunnen worden herroepen, met één uitzondering, 'de beslissing welke de democratie zelf opheft'. De vraag is steeds: hoe ver kan de democratie gaan in haar zelfverdediging tegen democratisch gekozen partijen die de door haar geboden politieke vrijheden willen aanpassen of zelfs afschaffen?

Redenen om dit boek niet te lezen

De artikelen in 'De strijd om de democratie' hebben over het algemeen een wetenschappelijk karakter. Dat wordt nog versterkt doordat de Engelstalige citaten onvertaald blijven.

Redenen om dit boek wel te lezen

Ondanks het wetenschappelijke karakter zijn de bijdragen ook voor leken doorgaans goed te lezen. Wie de moeite neemt om dat te doen wordt beloond met veelzijdige, genuanceerde en diepgravende beschouwingen over een van de belangrijkste en urgentste vraagstukken van onze tijd.

Lees hier meer boekrecensies

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden