Die belangrijke eerste zin

Beeld TR BEELD

Van ‘Out of Africa’ herinnert Elke Geurts zich niet de auteur maar wel de openingszin. Waarom is die zo sterk?

Mijn vriendin had een huis in Kenia. Het lag aan Karen Road. In de wijk Karen in het zuiden van Nairobi. Een buurt waar alleen de rijken woonden en veel expats. Ook mijn vriendin en haar gezin.
Anderhalf jaar geleden ging ik bij haar op bezoek. Op Nairobi Airport wachtte ze me op.
Na ongeveer drie kwartier reed de taxi het rustige Karen in. Een weids glooiend landschap met tropische acaciabomen waarachter koloniale landhuizen verscholen lagen. IJzeren hekwerken ervoor. Dat wel.

“Kijk, daar woonde de schrijfster Karen Blixen! ” Ze wees. “Dat is het Karen Blixen House. Onze buren. Leuk, hè?”
“Superleuk”, zei ik. Karen Blixen, dacht ik alleen maar. Blixen. Blixen..
“Haar farm is nu een museum”, zei mijn vriendin.
Ik had geen idee wie die schrijfster in hemelsnaam was, naar wie hier alles was vernoemd.
“Weet je wel?” zei ze. “Van ‘Out of Africa’.”
Meteen reciteerde ik: I had a farm in Africa, at the foot of the Ngong Hills.
Haar naam mocht ik dan niet weten, haar beginzin kende ik maar al te goed. Het was de openingszin van haar oorspronkelijk Engelstalige autobiografische roman ‘Out of Africa’ (1937) waarop het Hollywoodliefdesdrama met Meryl Streep en Robert Redford uit 1985 is gebaseerd. IJzersterk.

Beginzin

De Deense barones Karen Blixen (Rungsted, 17 april 1885 - 7 sept 1962) schreef het boek over haar tijd in de Britse kroonkolonie Kenia, waar zij – terwijl in Europa de Eerste Wereldoorlog uitbrak – met haar man naartoe trok om een koffieplantage op te zetten. Over hoe ze heen en weer pendelde tussen hun huizen in Kenia en Denemarken, hoe het huwelijk op de klippen liep, hoe ze de koffieplantage in Kenia uiteindelijk in haar eentje runde, totdat daar alles in de fik vloog, haar nieuwe liefde in z’n vliegtuigje neerstortte en de schrijfster weer voorgoed terugkeerde naar Denemarken.

Was Blixens beginzin wel zo goed als ik nu doe voorkomen? Of was het – in dit geval – misschien vooral de lijzige manier waarop Meryl Streep die zin in de film uitspreekt? Met die slepende muziek erbij?
“Ik had een boerderij in Afrika, aan de voet van de Ngong-heuvels” is vooral interessant vanwege dat ‘had’. De verleden tijd maakt het spannend. We willen weten wat er is gebeurd met die boerderij in Afrika. Waarom ze die nu kennelijk niet meer heeft. Het is ook het contrast tussen de aanduiding van het hele continent Afrika met daaropvolgend meteen die Ngong-heuvels die goed werken. Ver weg én dichtbij in één zin.

Eigenlijk heb ik weinig met beginzinnen. Oké, er is geen enkel goed literair werk dat aan een goede openingszin ontkomt. Dat geef ik toe. Toch denk ik dat de beginzin z’n plaats wel moet kennen. Zonder ijzersterke tweede, derde, vierde zin, zullen er echt geen wijken en wegen naar je vernoemd worden.
Elke zin heeft z’n specifieke functie en plek binnen een verhaal. Nummer één is niet meteen de allerbelangrijkste.
In mijn schrijflessen besteed ik nooit buitengewoon veel aandacht aan zin één. Op zeker moment staat die er namelijk gewoon. Bij iedereen. Ongeveer halverwege de eerste pagina is de beginzin zeker wel te vinden. Let op: nooit bovenaan. Het is alleen een kwestie van herkennen en naar voren halen. Die ene zin opsporen die het hele verhaal in beweging zet, die niets uitlegt, maar alles laat zien. Een zin die provoceert. Verwarring sticht. Nieuwsgierig maakt. De juiste toon zet. Een zin die de lezer bij de hand pakt en zonder omhaal mee jouw wereld inneemt.

Zo lang kende ik Roddy nog niet en hij had nu al meer van mij gezien dan ik ooit van mezelf. Hiermee liet ik ooit mijn verhaal ‘Groezelig Blauw’ beginnen. Jarenlang was ik hier zeer tevreden over. 
Het zegt meteen iets over de verhouding tussen de ik-figuur met ene Roddy die meer van haar zag dan zij ooit van zichzelf. Het maakt de lezer ook nieuwsgierig. Wát kon die Roddy nou helemaal gezien hebben?
Nu ik mijn debuut erbij pak, en na jaren het verhaal weer lees, valt me meteen op dat ik fout zat. Ik had voor de verkeerde beginzin gekozen! De dérde zin had de eerste moeten zijn: Op zijn knieën zat hij voor het bed en scheen met een rode zaklamp, die we ergens in een la gevonden hadden, bij me naar binnen.
Het begint midden in de handeling. We zien het voor ons. Het is beeldend. Concreet. Het geeft aan dat hij en zij daar niet thuis zijn. We vragen ons af wat eraan voorafgegaan is en we willen weten hoe het nu verder gaat. De lezer kijkt mee met de rode zaklamp, die bij de ik-figuur naar binnen schijnt.

Kortom: veel beter om een verhaal mee te beginnen.

Gevleugelde beginzinnen

Mijn vrouw is dood en al begraven.
Uit: Een nagelaten bekentenis, Marcellus Emants
In één woord: fantastisch. We weten dat de echtgenoot aan het woord is. De soberheid van deze zin suggereert een afstand die meteen fascineert. 

Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze.
Uit: Anna Karenina, Tolstoj
Een stellige bewering die stof tot nadenken geeft. Ook al klopt het helemaal niet, we geloven het. We weten dat we een boek lang gaan smullen van het ongeluk dat op eigenzinnige wijze voor ons wordt uitgesponnen.

GELIEFDE OPENINGSZINNEN UIT RECENTE BOEKEN

Ik had vandaag ruzie bij de kassa van de Albert Heijn in de Rijnstraat.
Uit: De goede zoon, Rob van Essen
De plaatsaanduiding werkt. Wie wil er nou een roman beginnen met een ruzie bij de kassa van de AH? Wat is dat voor een personage? Waar ging die ruzie over?

De hele geschiedenis begon toen mijn zuster en zwager een pan soep kwamen brengen.
Uit: Moord op de moestuin, Nicolien Mizee
Het contrast tussen ‘die hele geschiedenis’ en dan het beeld van de zuster en zwager met de pan soep, maakt het zo goed. Het schetst ook meteen de humoristische sfeer van het boek.

Lezer, ik wilde dit verhaal niet vertellen.
Uit: Vallen is als vliegen, Manon Uphoff
Komt binnen met een knal. Hier is het de ontkenning die zo goed werkt. Alles wat de schrijver niet wil vertellen, is voor ons meteen mega-interessant om te lezen.

Lees ook:

Na de boerderij in Afrika

Fascinerende blik op schrijfster Karen Blixen door de ogen van haar huishoudster

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden