Het mooiste Nederland

Die Amerikaanse Kerstman met zijn ‘hohoho’-geroep? Museumgids Jan Bark (62) moet er niets van hebben

Jan Bark in zijn museum Beeld Johan Nebbeling

Het Apeldoornse museum ‘In De Zevende Hemel’ staat vol kerstboeken, stalletjes, kerstpuzzels en kerstversieringen. Directeur en museumgids Jan Bark (62) is de grootste troef.

Die Amerikaanse Kerstman, die bolle flapdrol met zijn domme ‘hohoho’-geroep? Jan Bark moet er niets van hebben. “Die heeft helemaal niets van doen met Kerstmis! Het is een reclame-uiting van Coca-Cola, puur commercieel.”

Nee, dan de échte Kerstman, waarvan Bark diverse beelden in zijn museum heeft staan. Dat is een enigszins sinistere figuur, gekleed in een met ruw touw dichtgebonden pij. Geen lachebekje. Eerder een ascetische monnik dan de jolige koekenbakker Santa Claus - die overigens is gebaseerd op ‘onze’ Sinterklaas, door Nederlandse emigranten in de 17de eeuw meegenomen naar Amerika. “De oer-Kerstman, zoals die voor de oorlog ook in Nederland werd verbeeld, is een kruising tussen Sinterklaas, de Russische Vadertje Vorst, Vadertje Tijd en nog wat heidense types. Met zijn sobere uiterlijk typeert hij voor mij veel meer de geest van Kerstmis dan die Amerikaanse schertsfiguur”, zegt Bark.

Droom

Het was altijd zijn droom, een eigen museum waarin hij zijn verzameling memorabilia kwijt kon. Niet alleen kerstspullen, maar ook alles wat van doen heeft met Sinterklaas, Pasen en het koningshuis. In 2000 was het zo ver, toen hij stopte met de handenarbeidwinkel naast het huis waar hij werd geboren en al die tijd is blijven wonen. De ruimte die vrijkwam werd ‘In De Zevende Hemel’, een privémuseum waar de bezoeker elk weekeinde welkom is. In kleine aantallen graag, want veel ruimte biedt het minimuseum niet.

De bezoeker moet er ook rekening mee houden dat hij niet ontkomt aan een rondleiding van minstens een uur door de begeesterde museumdirecteur zelf. “Dit is míjn museum, ik draai zonder subsidie en bepaal alles. Als mensen geen rondleiding willen, vind ik er geen bal aan. Ik wil mijn ei kwijt.” Jaarlijks organiseert hij vier á vijf thema-exposities, waarvan die rond Sinterklaas en Kerst vaste prik zijn.

Als kleine jongen struinde Bark al met een bakfiets in alle vroegte langs de Apeldoornse ‘Goudkust’ om heiligenbeelden te verzamelen die de rijke katholieke gezinnen bij het grofvuil hadden gezet. Zijn oma, alom bekend in Apeldoorn als de weduwe Buitenhuis, was zijn inspiratiebron. “Ze zei altijd: weggooien is zonde. Als je wat bewaart, heb je er later misschien nog plezier van.”

Ter harte

Die raad nam hij ter harte. In een kistje ligt het chocoladepopje dat hij als kleine jongen van haar kreeg met Sinterklaas. “Ik wilde een pop, maar een jongen met een pop, dat mocht niet van mijn vader. Toen kreeg ik dit popje van haar.” Oma prijkt op een fotootje in het museum, samen met haar kleinzoon.

Barks collectie is de weerslag van vijftig jaar verzamelen. Hij bezoekt rommelmarkten en brocantes in binnen- en buitenland. Bijna altijd vindt hij wel iets van zijn gading. Vanochtend is hij nog even op en neer geweest naar Deventer, waar hij een bijzondere ansichtkaart heeft gescoord. Charmant, maar kitscherig, zoals veel van zijn verzameling in de categorie kitsch valt. “Zo kun je het noemen. Maar ik vind het prachtig.”

Tekst gaat verder onder de afbeeling

Kerstmannen uit de kerstcollectie van Bark. Beeld Johan Nebbeling

Bijzondere en waardevolle stukken

Zijn kerstcollectie bevat óók bijzondere en waardevolle stukken. Zoals een kerstmannetje van biscuitporselein, daterend van rond 1840. “Die is, zeker in deze perfecte staat, echt uniek.” Of neem dat negentiende-eeuwse rijk versierde kerstblik met kaarsenhouders waarin Duitse Lebkuchen (speculaas) hebben gezeten. “Eenzelfde blik staat in het Speelgoedmuseum in Neurenberg. Maar dat is beschadigd en dit puntgaaf.”

Duitse kerststalletjes met prachtig, minutieus houtsnijwerk, uit het midden van de negentiende eeuw. Bij sommige staat een schoorsteenveger tussen Jozef, Maria, het kindeke Jezus en de dieren in de stal. “Het was ook in ons land gebruik dat de schoorsteenveger in de periode tussen Kerst en Oud en Nieuw zijn gelukwensen kwam aanbieden. Daar kreeg hij een kleine vergoeding voor, zoals nu de krantenbezorgers.”

Voor de Tweede Wereldoorlog kwam de kerstversiering - ook rijkelijk aanwezig in het museum - vooral uit Duitsland en Tsjecho-Slowakije. “Het was mooi en kwalitatief goed, maar ook duur. Na de oorlog wilden mensen even geen Duitse spullen meer, toen werd veel geïmporteerd uit Japan. Minder mooi, maar veel goedkoper.” Tegenwoordig komt het meeste spul uit China en andere lagelonenlanden.

Klein deel

Van zijn enorme ‘platte archief’ (boeken, kaarten, platen) kan hij slechts een klein deel uitstallen. Een schoolplaat van eind negentiende eeuw van de romantische schilder Petrus van Geldorp; een overduidelijk notabel gezin rond de kerstboom verbeeldt de ultieme kerstsfeer. Het broertje en het zusje van het dienstmeisje mogen even om de hoek gluren hoe de kinderen van het gezin kerstliedjes zingen onder de boom.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

Beeld Johan Nebbeling

Een boekomslag uit begin 19de eeuw toont een kerstboom van destijds: nog geen glazen ballen, maar wel kleurige lampionnen en speelgoed. Kunstige pop-upkaarten en kerststalletjes van de Tsjechische kunstenaar Kubasta. Boekjes uit begin vorige eeuw toen Kerstmis nog Kersmis heette. “Ik heb nooit kunnen achterhalen wanneer precies en waarom die ‘t’ erbij is gekomen”, zegt Bark.

Voor de conservator is de expositie een manier om het kerstverhaal uit te dragen. “Ik ben gelovig, dit is ook een soort zendingswerk. Veel mensen hebben geen idee meer, de kennis over Kerstmis holt schrikbarend achteruit. Wie kent nog de namen van de drie wijzen uit het oosten en de geschenken die ze meebrachten voor het Kindeke Jezus? Het kerstverhaal, het mooiste verhaal ter wereld, mag nooit verdwijnen!”

Praktisch

Museum ‘In De Zevende Hemel’ is gevestigd aan de Schotweg 63 in Apeldoorn. Het is elke zaterdag- en zondagmiddag geopend van een tot vier uur. Op Tweede Kerstdag is het museum ’s middags ook open. De entreeprijs voor volwassenen bedraagt € 3,50, kinderen tot 12 jaar betalen € 2,50 entree. Een Museumjaarkaart is niet geldig. De kersttentoonstelling loopt tot en met Drie Koningen (6 januari). Zie ook: museumindezevendehemel.nl

Lees hier meer afleveringen van Het mooiste Nederland

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden