Reportage

Deze elf 'kunstfonteinen' kunnen de Friese steden niet bekoren

De vis voor Stavoren van Mark Dion Beeld Hoge Noorden

Friesland heeft er elf fonteinen bij. Het is de permanente, en omstreden, nalatenschap van Leeuwardens jaar als Culturele Hoofdstad. Gisteren gingen ze allemaal aan. Nou ja, bijna allemaal.

In de haven van Harlingen ligt een potvis. Geen levende, ook geen aangespoelde, wel met een levensecht uiterlijk. En hij spuit zeewater me verschillende snelheden en bijkomende sputter- en spuitgeluiden. Het is een kunstwerk van Jennifer Allora en Guillermo Calzadilla, een Cubaans-Amerikaans kunstenaarsechtpaar. Net als tien andere internationale kunstenaars is hen gevraagd vanwege Leeuwarden Culturele Hoofdstad 2018 een fontein te maken. Een in elk van de elf Friese steden.

In Leeuwarden staat 'Love' van Jaume Plensa Beeld Hoge Noorden

Culturele Hoofdstad-conservator en kunstcriticus Anna Tilroe kende Friesland eigenlijk alleen van die schaatstocht op televisie. 'Zonde dat zo'n rijke geschiedenis zo weinig bekend is in de rest van de wereld', constateerde ze bij een verkenningstocht, nadat de organisatie haar vroeg een kunstproject te bedenken. Friesland is de waterprovincie en iedereen kijkt graag naar water, dus moesten de kunstwerken fonteinen worden, vond ze. Ontworpen door internationaal gerenommeerde kunstenaars, zodat ook de rest van de wereld naar Friesland zal komen. Tilroe koos de makers zelf, hun ontwerp moest geïnspireerd zijn op de lokale geschiedenis én geaccepteerd zijn bij de bevolking. Er moest draagvlak komen. Tilroe zorgde ervoor dat in elke stad een 'fonteincommissie' kwam, actieve bewoners die zelf locaties voorstelden aan de gemeente en vervolgens aan de kunstenaars. Toch bleek het een onmogelijke opgave iedereen tevreden te houden én een interessant kunstwerk neer te zetten op een voor iedereen geschikte plaats.

De vleermuisfontein

In Bolsward is ambachtelijk slager en oud prof-voetballer Ype Anema nog steeds woedend over de locatie die 'van bovenaf is bekokstoofd'. Hij komt uit zijn slagerij als om de hoek een groep internationale journalisten de vleermuisfontein van de Belg Johan Creten bekijkt, direct voor de Broerekerk. Volgens Anema heeft het beeld negen parkeerplaatsen gekost. Dat kost hem klanten, de toeristen komen toch niet naar zijn winkel. Creten wuift de verwijten later weg: het zou om maar drie parkeerplaatsen gaan, die bovendien een paar meter verderop zijn bijgebouwd. En, zo verzucht hij, als je iedereen tevreden wil houden, gebeurt er nooit iets bijzonders. Hij werkte twee jaar intensief aan zijn bronzen beeldhouwwerk, geïnspireerd op de vleermuizen die hij rond de lege Broerekerk zag zwermen, en de waterspuwers van gotische kerken. Een beeld om aan te raken en op te klimmen. En om te omarmen, wie wil.

Johan Creten ontwierp de Vleermuis in Bolsward Beeld Hoge Noorden

Ook in Workum was protest. Daar zouden de houten, waterspugende leeuwen van de Britse Cornelia Parker het watersportverkeer te veel belemmeren. Bovendien, zo vond kunstenaar Henk de Boer in 2016, was het onzin om de kunstenaars van zo ver weg te halen, hij kon zelf een veel beter ontwerp maken. Zijn 'Pauperfontein', ook wel 'Jan Lul-fontein', ontstond als ludiek protest 'uit de mienskip', de gemeenschap, een van de centrale thema's van de Culturele Hoofdstad. Rondom een openbaar toilet staan tientallen houten piemels omhoog, die extra water spuiten zodra er iemand van het toilet gebruikmaakt.

Na een crowdfundingactie, waarbij mensen 'lid' konden worden door een piemel te kopen, werd het project zo populair dat het alsnog is opgenomen in het officiële Culturele Hoofdstad-programma. Dat was ook hard nodig. Toen gisteren 'Kletterdei' aanbrak, waarop alle fonteinen achter elkaar moesten worden aangezet, was die in Dokkum vanwege technische complicaties nog niet geplaatst. Zo diende de 'Pauperfontein' als elfde spuitende fontein.

Televisieserie en bioscoopfilm

Documentairemaker Roel van Dalen volgde twee jaar lang de bouw van de elf fonteinen. Ondersteund door commentaar van caberetier Jan Jaap van der Wal (geboren en getogen Leeuwarder) maakte hij een driedelige documentaireserie waarin hoogte- en dieptepunten van het project zijn uitgelicht. De eerste aflevering is deze zondag om 20:15 uur op NPO 2. Een bioscoopversie toert door heel Nederland.

Lees ook: Kijk eens hoe mooi ik ben, zegt culturele hoofdstad Leeuwarden

Wie een feestje geeft, neemt de boel een keer extra af. Een stad die een feestje geeft doet hetzelfde, maar dan in het groot. Trouw nam een kijkje tijdens de voorbereidingen van de opening van Leeuwarden-Fryslân Culturele Hoofdstad 2018.

Lees ook: Drie Friese kunstenaars bezingen, beschrijven en schilderen hun geliefde cultuur

Ter gelegenheid van de opening van Leeuwarden-Fryslân Culturele Hoofdstad 2018 spraken wij drie Friese kunstenaars over hun geliefde cultuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden