Review

Democratie heeft minder sexappeal dan gedacht

Bijna twintig jaar na de val van de Muur en het einde van het communisme blijkt dat het westerse democratiemodel niet zo makkelijk voet aan de grond krijgt. Je kunt kapitalisme namelijk ook invoeren in een dictatuur.

Robert Kagans ’Terugkeer van de geschiedenis’ is het verlate antwoord op Francis Fukuyama’s ’Einde van de geschiedenis’(1992), zoveel maakt de titel duidelijk. De uitgever herhaalt het nog eens ten overvloede op de kaft.

Maar de schrijver, vandaag buitenlandadviseur van de Republikeinse presidentskandidaat John McCain, hoedt zich er wel voor in discussie te gaan met Fukuyama. Diens naam valt slechts een enkele keer in Kagans pamflet. Begrijpelijk, want bijna alle argumenten waarmee Kagan de optimisten bestookt die na de val van de Sovjet-Unie geloofden dat nu de democratie vanzelf het pleit zou winnen in de wereld, kan men ook al in ’Het einde van de geschiedenis’ vinden. Fukuyama vond het bijvoorbeeld al waarschijnlijk dat de liberale tendens ’op een gegeven moment’ zou afzwakken. En Kagan is er, net als Fukuyama indertijd, van overtuigd dat we ons nog steeds in een ’overwegend democratisch tijdperk’ bevinden.

Ondertussen is zeker waar dat minder scherpzinnige waarnemers zich verkeken hebben op de helende krachten van het kapitalisme. Fukuyama’s zorgvuldige beschouwingen over een staat waarin mensen niets te wensen meer over hebben – het einde van de geschiedenis, omdat zwoegen en strijden tot het verleden behoren – is iets heel anders dan de borstklopperij van de ’mandarijnen’ die de presidenten Reagan en Bush I omringden. Die achtten na 1989 voor eens en altijd bewezen dat het kapitalisme onweerstaanbaar was en meenden dat handelsbetrekkingen voortaan het werk van de internationale politiek konden doen.

Kagan waarschuwt voor drie gevaren die de wereldwijde ontwikkeling van een vreedzaam liberalisme bedreigen: de rivaliteit tussen de grootmachten Amerika, Europa, Rusland en China, de tegenstelling tussen democratieën en de autocratieën, en de opkomst van het islamitisch fundamentalisme. Gebleken is dat weinig landen of werelddelen zich na de val van het communisme voetstoots neerlegden bij een Amerikaanse hegemonie, gebleken is dat een van het communisme bevrijd Rusland helemaal niet een dankbare leerling hoeft te zijn, en gebleken is bovendien dat democratie en Verlichting minder sexappeal hebben dan wel aangenomen wordt.

Geopolitieke verdenkingen, Kagan bevestigt het sans gêne, behoren eerder tot de negentiende-eeuwse dan tot de moderne omgang tussen staten. Maar machtsdenken vindt hij meer in overeenstemming met de menselijke natuur dan wensdenken. Nationalisme is weer helemaal terug van weggeweest en, ook anders dan gedacht, blijkt het goed mogelijk om kapitalisme te verenigen met staats- en partijdictaturen zoals Rusland en China.

In Azië ziet het ernaar uit dat autocratie goed samengaat met een reële lotsverbetering van de massa’s, en de machthebbers daar beschouwen het westers ijveren voor democratie als een verkapte poging van Amerikanen en Europeanen om overal een vinger in de pap te krijgen. Niet zonder reden, meent Kagan, die met zoveel woorden erkent dat Amerika actief interventionisme bedrijft.

Tot ver over de helft van het betoog vat Kagan de rivaliteit op als een Realpolitiker die belangenconflicten voor onvermijdelijk houdt in het verkeer tussen de groten der aarde. Anders dan de kwezels van de ’nieuwe wereldorde’. Maar aan het eind van het verhaal krijgt toch de zendingsdrift weer de overhand, en stuurt hij af op een verbond van democraten dat de ’zachte krachten’ achter de autocratische linies moet zoeken en steunen. De wereld safe for democracy maken is één ding, maar in Kagans vergoelijking van de Amerikaanse bemoeienis in Irak hoort men de dreiging: ’und bist du nicht willig, so brauch ich Gewalt’. De lezer moet concluderen dat Kagans wereldorde er niet een van gezonde rivaliteit, maar van Amerikaanse dwingelandij is.

Einde en terugkeer van de geschiedenis zijn laag- en hoogtij van het imperialisme.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden