null Beeld
Beeld

BoekrecensieRoman

Debutant Merjenberg schrijft een verhaal als een woestijn

In De Grijzen wil Vincent Merjenberg leven en dood beschrijven in hun meest kale vorm. Het levert een ontheemde, non-descripte roman op.

Soms zit het wezen van een boek ’m in de details. Zoals in De grijzen van Vincent Merjenberg (1983), een debuut dat zijn naam alle eer aandoet. Zo kom je er als decorstukken een kleurloze blinde hond in tegen, een grauwe gevel, een uitdrukkingsloos gezicht. Waar de meeste debutanten hun best doen een kleurig, spannend of diepzinnig verhaal te vertellen doet Merjenberg het tegenovergestelde: hij oefent op een grijs verhaal, zonder psychologie, zonder filosofie, zonder karaktertekening, zonder spanning: een verhaal als een woestijn.

Ik kan me voorstellen dat Merjenberg, voormalig redacteur bij een uitgeverij, zijn idee voor zo’n grijs en grauw verhaal heeft opgedaan bij het lezen van andermans kleurrijke manuscripten. Bij wijze van experiment een verhaal zonder versieringen te schrijven. Ergens in De grijzen wordt gesuggereerd dat dit ‘grijze’ schrijven de literatuur van de toekomst zou kunnen zijn, als we lezen over stukken ‘van het soort dat je tegenwoordig nog maar weinig tegenkomt: autobiografisch en licht ironisch’. Het nieuwe schrijven daarentegen: kleurloos, onpersoonlijk.

Vincent Merjenberg  Beeld Fjodor Buis
Vincent MerjenbergBeeld Fjodor Buis

Merjenberg slaagt erin die gedachte bij de lezer over te brengen in een boek dat zich nauwelijks laat samenvatten, zo grauw en onduidelijk is alles, zo níet zwart-wit. In een grensstad, vlakbij de grens die vroeger twee oorlogvoerende landen van elkaar scheidde, worden bij het graven van een metrotunnel allemaal grijze lichamen gevonden. Hoe komen ze daar? Niemand weet het. Eén verhaal wil dat een vroegere mensenredder alias mensensmokkelaar mensen die hij beloofde naar de overkant van de grens te brengen in de val lokte, doodde en in klei bewaarde. Lena, een jonge journaliste gaat er op uit om de waarheid te vinden maar ze komt nauwelijks verder dan geruchten.

Ieder verhaal wordt gesmoord in het ongewisse

Ook de waarheid blijft op die manier grijs en grauw. Eigenlijk smoort ieder verhaal in deze roman in het ongewisse. Over het jongetje Jona dat uit zijn geboortedorp in de grensstad aankomt, over schrijver Onalov die een boek over de gebeurtenissen heeft geschreven, over de dubbelzinnige smokkelaar Havas, over Klein, de vriend die Lena in een soort ondergrondse samenleving opduikt: niets komt tot een bevredigende conclusie.

Je zou het knap kunnen noemen dat Merjenberg dit zo consequent weet vol te houden, zonder uit zijn rol te vallen en in een stijl zonder enige franje en humor, maar voor de lezer is De grijzen ook wel degelijk een beproeving, alsof de schrijver wil zeggen: literatuur hoeft niet leuk en sappig en aantrekkelijk te zijn.

Het kost geen moeite om De grijzen te zien als een soort mythe over immigrantenstromen, zinloze toekomstdromen, vergeefse handelingen. De mensheid als mislukt gezelschap, op weg naar niets. En dat in een zakelijke, vreugdeloze stijl. Wat Lena zelf ervaart geldt ook voor de lezer: ‘Het waren de details (...) die haar het gevoel gaven verder te komen, dieper door te dringen in het verhaal dat ze schrijven wilde, maar die haar er tegelijkertijd alleen maar verder van af deden drijven. De haast eindeloze verzameling details die ze inmiddels verzameld had maakten de vraag wie er begraven waren, en waarom, alleen maar abstracter en moeilijker te beantwoorden.’

De grijzen is een roman waarin de schrijver het wezenlijke wil beschrijven, het onpersoonlijke en niet-anekdotische, leven en dood in z’n meest kale vorm. Daarin is hij geslaagd maar met een onvermijdelijk, naar ik vermoed opzettelijk gezocht resultaat: een ontheemde, non-descripte roman.

null Beeld
Beeld

Vincent Merjenberg
De grijzen
Atlas Contact; 336 blz. € 22,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden